8 ARKUSZ. 10/2026

POMIDOROWY ABIEKT

Nastał czerwony październik. Czerwony październik nas otacza. Październik czerwony narzuca temat numeru. Ta czerwień to nie powidoki rewolucji październikowej! Nie inspiruje nas wcale barwa jesiennych liści! Jej źródło stanowi po prostu… pomidor!

Zaraz, zaraz, sezon na pomidory przecież już się skończył! – ktoś powie. Może na zwykłe, ale na pewno nie na abiektalne literackie pomidory w różnych formach, które serwuje w Ósmym Arkuszu prozatorsko-poetycki dwugłos Anny Przysady i Dominiki Król. Opowiadanie Co zostaje w zębach rozpoczyna deklaracja ze wszech miar ostateczna: Nienawidzę pomidorowej, a doświadczenie ohydy przenika tekst na wskroś. Choć w zestawie wierszy Król pomidory nie grają pierwszoplanowej roli, to okazuje się, że kanapki z nimi (tak samo jak wodę do kąpieli) doprawia się mlekiem z piersi przemienionym we łzy córek – trudno o bardziej abiektalny obraz. Nie tylko mleko, ale też chociażby pot napotkamy w utworach Roberta Rutyny, gdzie codzienność splata się z mitem i cielesnością. Doświadczenie zwyczajnego dnia organizuje też dykcję erotyków Natalii Prill. Czy jest lepszy autor lepiej wpisujący się w naszą tematykę niż Mateusz Górniak? Ciężko stwierdzić, ale pewni jesteśmy, że warto zajrzeć do recenzji jego najnowszej książki, Pięciu adaptacji, autorstwa Maksyma Czarneckiego! Mocny, a przy tym abiektalny, finisz gwarantują wiersze Pawła Rybickiego, choć ich czerwień to raczej już czerwień krwi niż pomidora… Czy jednak faktycznie różnią się one od siebie tak bardzo?

Redakcja Ósmego Arkusza

fot. Maciek Bielawski / maciekbielawski.pl

Anna Przysada

Co zostaje w zębach

Nienawidzę pomidorowej. Jeszcze gdyby to była po prostu czerwona breja z makaronem, a jak masz już totalnie nie po kolei w głowie, to chociaż z ryżem.

Ale nie. Spójrz sobie. Widzisz? Matka nie mogła się powstrzymać. Musiała mi dać taką, w której pływa płatek pieprzu. Jakżeby inaczej. Ze wszystkich najgorszych rzeczy, oczywiście, wybrała pieprz. Zresztą jak zawsze. Bo potem to już mój problem, że jak przeleję zupę do miski, to ten ostry frajer usadowi się na samym środku. A zresztą pokażę ci.  Dla mnie to już żadna rewelacja, za każdym razem tak jest.

Widzisz? Pływa sobie chujek, tak na samym środeczku. Gdyby miał zęby, to by się do mnie szczerzył, na sto procent. I co, zjeść to kolejny raz w ten sam sposób? Nie żebym miała wyjście. Tobie się wydaje, że mam? Błagam cię; co to, to nie, przecież nie chcę z głodu umrzeć.

Swoją drogą, ten płatek niby taki filuterny, co? Można by go posądzić o wygląd płatka śniegu. A to pasożyt, wijący się robak, wżera się coraz głębiej, aż do rdzenia, aż w środku nic z ciebie nie zostanie. Ze mnie.

I tak – sięgam po tę zupę każdego dnia. Skąd w ogóle pomysł, żeby nie. Czy ja wyglądam, jakbym chciała być niedożywiona? To po pierwsze. A po drugie – jeśli w tym wieku nie wiesz, jak działają pasożyty, to wróć do szkoły, maturę zdaj jeszcze raz, cokolwiek.

Dobra, w skrócie – jak się taka jemioła przyczepi do drzewa, to ono samo sobie jej nie zrzuci. No. Identyczna sprawa z tym pieprzem. Powodzenia, jak ci się taki przyczepi do zupy. A zupa do ciebie.

Kiedy ja ostatnio gotowałam sama? Nie pamiętam. Chyba jeszcze w gimnazjum, przed wyprowadzką. W szczycie kulinarnych fantazji – mieszanka warzyw Hortex. Matka szybko wybiła mi inwencję z głowy, na szczęście lub nie. Tu przyznaję rację, w jej pomidorowej jest coś takiego, że można jeść codziennie, a i tak się nie znudzi. I widać, że jem, co nie? Z zewnątrz to ze mnie taki pączek w maśle. No właśnie – z zewnątrz.

Bo do wnętrza to dostaje się już tylko pieprz. Zostawia posmak na języku i to samo pytanie: dzisiaj utknie w zębie czy nie utknie? Utyka zawsze, ale w sumie potem to już leci z górki, zostaje tylko jedna kwestia. Próbować wyssać go, o właśnie tak, językiem? Czy wydłubać wykałaczką?

Mam słabość do wykałaczek. Szczerze, przydałoby się zrobić research, wygooglować. Chwila. Czy smak żelaza łagodzi ostrość pieprzu tak jak mleko? Nie, dobra, obejdzie się. Szanuj się, dziewczyno, w tej kwestii akurat umiesz myśleć sama. Zresztą i tak znam odpowiedź, co będę udawać. Ulga przychodzi do mnie za każdym razem. Za każdym razem, jak ciepła krew rozlewa się po dziąsłach. Dlatego akurat tutaj dylemat to nie dylemat – zawsze wykałaczka. Myślisz, że czym tak sobie wypchałam kieszenie? Przezorny zawsze ubezpieczony.

Ja wiem, należałoby poszukać innych rodzajów otuchy; kiedyś myślałam o alkoholu, może jakiejś marihuanie, ale, umówmy się, to wszystko kosztuje. A, halo, kasa na leczenie kanałowe sama się nie oszczędzi. Co ty myślisz, te wszystkie płatki pieprzu zalegają mi w zębach i niedługo na pewno wyjdą bokiem, jako próchnica. Bądźmy ze sobą szczerzy – nie wydłubałam jeszcze żadnego z nich i nie sądzę, żebym kiedykolwiek miała to zrobić. A teraz już wyczuwam językiem, właśnie, są już ze sobą za mocno sklejone, tam dalej, na siódemkach i szóstkach, to już ewidentnie naddatki. Kojarzysz jakie? Jak zrobią ci plombę i przejeżdżasz językiem, to czujesz że jest za dużo. No właśnie, to coś takiego mam. Tylko nie od dentysty, a od matki. Wiesz, jak tak teraz patrzę w lustro, to już właściwie nie umiem odróżnić, które to pieprz, a które próchnica.

Ale nie ma co – nie bez powodu wyprodukowano ibuprofen. Chyba już czas brać go dwa razy dziennie. Raz przed spotkaniem z matką. Drugi raz przed jej zupą. Opakowanie mieszanki Hortex starcza na jeden dzień, pudełko ibuprofenu na miesiąc. Ugotowanie sobie samej obiadu – trzydzieści minut, wyskoczenie do apteki – pięć. Bardzo łatwa kalkulacja. Ona gotuje. Ja jem. Żadna z nas nie chce przestać.

Już taka późna godzina? Czas odgrzać tę zupę. Tylko jeszcze do apteki. Ale to tylko pięć minut. Pięć minut i po sprawie.

Dominika Król

elipsa [22]

na wpół spała

klejąca się od lubrykantu

wyciągnęła śpiocha jemu i sobie

zastanawiała się czy na drugi dzień po obudzeniu

zobaczy ją siną czy może lekko zieloną

czy na dobitkę

przez noc oblezą ją żywiaki chlebowce

zagnieździły się ostatnio w otwartej ince

modliła się ze strachu

inka pieniła się z obowiązku

nie zdążyli już kupić szklanego opakowania

ktoś wykopał dół i nie ma nas już pod sercem

z myszki na nodze wyrastają kwiaty cięte

lecą z nieba

jak kostki bambino którymi myła mi kark

nie wiedziałam że

słodkawe mleko z piersi

tak prędko zamienia się w łzy córek

przez kolejne miesiące doprawia się nimi pomidory na kanapce

i wodę do kąpieli

ale nadal nie znalazłam tu nic do wytarcia

więc toczę się po linoleum

do rytmu czy wszystko dobrze pielęgniarki

do chórku mechanicznych wdechów respiratora

na drugi dzień wrócę

przyznam się że z okazji chrztu świętego

dostałam bon na babski ryk

ale jak córka córce nie wiem co mam powiedzieć

jedyne co wiem to to że

najbardziej rażą nas w oczy dwa końce

gdy patrzymy

na pryskającą pod słońce ślinę księdza

i życie wykończone na pętelce złotej nitki stuły

na ślinę wszystko

tacie kruszył się klej do fug z butów

spadał mu też gips z ręki

trzymałyśmy go uparcie

na ślinę doklejałam bandaże

zawsze patrzył w górę

w plastikowe panele na suficie mojego pokoju

w brzuchu rosłam prędko

malował i kleił ile sił w palcach

a my maczałyśmy palce w ustach

i sklejałyśmy mu niebo

bez gwarancji że nie spadnie

ale on chyba czekał na anioła

co mu nieba uchyli obróci do góry nogami i jeszcze wykręci z zawiasów

zakaże picia przy trzecim wrzodzie

albo czekał na sowę co mu narobi na choinkę i plik pomarańczowych euro

obróci głowę o trzysta sześćdziesiąt stopni i krzyknie

ten płot nie jest zbyt wysoki

możesz uciekać

jest tam dużo żyta dla ptaków i na wódkę

biała gołębica powiedziała mi 

że w niebie się nie choruje

dzisiaj żywa to już tłum

wstyd mi za taką jedną

zasłania słońce

zostają po niej półprzezroczyste czupiradła

szoruje się

balsamuje

wygrzebuje wosk z uszu jak zacięta płyta

mogłaby zrobić sobie materac z własnego naskórka

wyczarować sobie na nim wzorki z tatuaży

bo leży

wysrywa wypluwa wymawia wypłakuje mikroplastik

czytaj nową odmianę atomów

czytaj plan produkcyjny jest taki:

odpalić nagrzać przeciągnąć przytwierdzić szczelnie owinąć folią

zachowywać się tak jakbym miała zabrać to wszystko do grobu

Robert Rutyna

Maksym Czarnecki

PRZEDZIWNA KRONIKA MENTALNYCH TRANSFORMACJI

Emanujący zwyczajnością herosi z serialu M jak miłość, zwierzęce rozterki Katarzyny Kozyry, lodówkowy efekt cieplarniany i ciągłe powtarzanie się, zapętlanie, czyli ślizg w codzienność artysty-freelancera. W swojej najnowszej książce, Pięciu adaptacjach Mateusz Górniak wprawia w stan rozkładu polską kulturę, wszelakie istoty mięsne, jak i własne „ja”. Jednocześnie jego celem jest poszerzenie naszego pojmowania tego, czym może być adaptacja. Zaprasza nas do „adaptowania rzeczy do siebie i do świata”^[1], przetwarzania zdarzeń i opowieści, dołączenia się do wszechogarniającej narracji, żeby w ten sposób zacząć obcować z detalicznym wymiarem codzienności.

Tematyka otwierającego zbiór opowiadania nie jest w tym kontekście zaskoczeniem. Autor Ćpuna i głupka korzysta z wciąż niewyczerpanej studni HITów, które towarzyszyły obiadom u babci i rodzinnym kłótniom, wypełniając niebyt, zarówno ten fizyczny, jak i mentalny. Twórca sprawnie przeprowadza nas przez przemiany obyczajowe, wyrażając nasze zbiorowe pragnienia, nadzieje i lęki. Werner Herzog uświęcał śmieciową telewizję – „Niech poeta nie odwraca wzroku!”^[2], Górniak nie odwraca spojrzenia i pozostaje czujny na ten trashowy rezonans. Śledzi wędrówkę dusz, które przelatując przez kartony, wpadają w modne conversy, i opowiada nam o nich z czułością, jaką one obdarzały jego. Pomaga unaocznić pewien fenomen, odsłaniając kulturowe podbrzusze, które naznacza nas wszystkich, włącznie z tymi, którym trudno to zaakceptować.

Nagle rzeczywistość zaczęła wyglądać jak smutny i głupi film. Zwolnione tempo, pisk opon, zamglony obraz. Nie było czasu, żeby się zdziwić. Pędzący samochód dobił do przyczepy. Zwolnione tempo, huk, przyczepa w drzazgach, buraki na szosie. Majestat rozpierduchy. Doszło do kraksy, bez której nie byłoby tej opowieści(s. 7).

Adaptacja jutuba to wieczorowa dysocjacja napędzana niebieskim, wysokoenergetycznym światłem. Tekst został w całości zamieszczony na platformie Tumblr, oprawiony zrzutami ekranu zarówno z wielu klasyków polskiego Internetu, jak i bardziej niszowych produkcji. To specyficzne wrażenie kompletnego zanurzenia w wirtualnej kulturze nie znalazło dotąd właściwego wyrazu w polskiej sztuce. Mati okazuje się więc pionierem, wiernie oddającym pokoleniowe doświadczenie przebodźcowania, alienacji, ale też niedosytu, perwersyjnego zaciekawienia. Doznania związane z internetowymi wyprawami zdają się niesamowicie istotne, pozwalają dostrzec realia produkcji naszych pragnień i lęków. Autor czerpie z nich, podpina się pod te łaknące generatory, przekształcając adaptacje w przekaźnik swoich fabrykacji. W istocie – w tej rozbłyskującej i ciemnej istocie zamieszkującej szaleństwo – nie istnieją bowiem dziedziny czy obiegi względnie niezależne: produkcja jest natychmiastową konsumpcją i zapisem (enregistrement), zapis i konsumpcja bezpośrednio ustanawiają produkcję, chociaż determinują ją w ramach samej produkcji. A zatem wszystko jest produkcją – diagnoza Gilles’a Deleuze’a i Felixa Guattariego, zawarta w Anty-Edypie (przeł. Tomasz Kaszubski), zdaje się wybrzmiewać jeszcze głośniej w erze internetowej schizofrenii, autoodtwarzania oraz form krótkometrażowych, z których czerpie również Pięć adaptacji.

Bezwzględnie najbardziej angażującym fragmentem nowego zbioru Górniaka pozostaje Adaptacja Rzeźby. Tytuł odnosi się do projektu Katarzyny Kozyry, kontrowersyjnej polskiej artystki. Autor równocześnie przybliża czytelnikowi jej twórczą praktykę i łączy z tą praktyką własną poetykę. Górniak stara się przywrócić rzeźbie, zdehumanizowanej przez instynktownie powierzchowną krytykę, jej ludzką formę. Autor przemawia ustami Kozyry – spójrz na mnie w końcu, spójrz mi w oczy. Przede wszystkim skłania nas jednak do spojrzenia w głąb siebie, co prowadzi do przekształcenia opowiadania w piękny hommage odzwierciedlający artystyczny imperatyw autorki Piramidy zwierząt. Dobitny opis skórowania konia wyróżnia tekst na tle pozostałych, zachodzi za skórę, zostaje tam, kłując i gnijąc, tak samo jak czyniły to nagrania wideo towarzyszące skandalizującej rzeźbie Kozyry.

Częścią zbioru opowiadań jest również monolog wewnętrzny parówki. Tym razem autor zajął się dramatem Filipa Matwiejczuka, którego twórczość poetycka stanowi wyraz bliźniaczych obaw względem prozy Górniaka. Wyraźnie widoczne jest to w tomie Różaglon: Bo człowiek oprócz życia seksualnego ma jeszcze życie defekacyjne i konsumpcyjne, które ważniejsze są od tego pierwszego. A nad tym wszystkim co panuje? No życie zawodowe( KONTENT, Kraków 2020, s. 15). Górniak podejmuje się kontynuacji historii postaci z lodówki, która pojawia się w tekście Pleśń i keczup, opublikowanym na łamach „Dialogu” w 2024 roku. Wypełnia jaźń parówki wspomnieniami, zmartwieniami, nadzieją, a ta bulgocze, boi się przyszłości, wylewa się poza folijkę. Jest to kolejny sprytny sposób na opowieść o sobie, o skutkach życia w późnokapitalistycznej rzeczywistości, utracie autonomii i nieodpartym wpadaniu raz za razem w schematy myślenia apokaliptycznego. Trzeba przyznać, że to najsłabsza z adaptacji, ratują ją jednak charyzma Górniaka, łatwość, z jaką przychodzi mu patrzenie na wszelką materię z empatią, oraz elastyczność jego języka. Mati jest zmiennokształtny.

Adaptacja nastroju to spotkanie twarzą w twarz z autorem, eksploracja rozmaitych autofikcjonalnych chwytów, nieokiełznany strumień świadomości, potwierdzający forsowaną tezę o szerokim potencjale formy, którą testuje. Codzienność przelewa się przez palce, a ty przelewasz się wraz z nią. Ucieka sen, uciekają ludzie, pieniądze, nawet myśli, a ty starasz się je jakoś dogonić – trwa nieskończona gonitwa. Wokół tak wiele rzeczy, których można się bać, tak wiele sygnałów o nadchodzącym końcu, tak wiele bodźców do dalszego biegu. Ostatecznie jednak ten wszechogarniający nadmiar okazuje się jedynie częścią indywidualnego doświadczenia zwykłego typka. Za to właśnie cenię Mateusza Górniaka. Jest sąsiadem, kolegą z ławki, polskim chłopakiem z Polski, zamulającym przed telewizorem, chodzącym na spacer, snującym teorie spiskowe, głęboko cierpiącym i intensywnie kochającym. Mówi głosem pokolenia, słyszymy go głośno i wyraźnie.

Mateusz Górniak, Pięć adaptacji, Wydawnictwo Ha!art, Kraków 2025.

Paweł Rybicki

MASEŁKO

jasno.

TIK-TAK

biel. metalowe łóżko.

krzesło pod pachami.

taca. leki. kostka.

bez dnia. ta sama pora.

TIK-TAK

twarz

blisko.

mówią imię.

próbuję je

podnieść.

zostaje.

TIK-TAK

w palcach

małe.

ciemne.

język

stoi.

usta

nie pamiętają.

ślina.

TIK-TAK

kciuk

rozchyla wargę.

wkłada.

kakao.

cukier.

miękko.

na języku.

TIK-

kuchnia.

stół.

cerata

w kwiaty.

radio

za głośno.

„nie brudź”.

na łóżko.

mokre ręce

od zlewu.

wąż od pralki.

kapie.

ja

na schodach.

nogi krótkie.

kolano

otarcie.

„dmuchnę.”

papier

złoty.

szeleści.

masełko

śmiech

od dołu,

jakby z szuflady.

Pawełek –

nie.

oczy

dwie pestki.

portmonetka

z łuską karpia.

przyczepa.

rozgrzany plastik

na słońcu.

„weź.”

„dzię–”

-TAK

jasno.

biel. metalowe łóżko.

krzesło pod pachami.

PORĘCZ

kartony.

taśma.

koszulki

na krześle.

worek

z marketu.

kubek

z utłuczonym uchem.

pierścień.

po herbacie.

frotowe prześcieradło.

zawsze drapało stopy.

składam równo.

żeby nie.

zwijało.

miskę

płuczę.

żółty plastik.

osad.

śliski.

tubka.

tłusta szyjka.

wycieram

o spodnie.

plama.

podkład.

czysty.

na wierzch.

woda.

łyżeczka.

powoli.

leki

po 10 mg

do wyrzucenia.

węzeł.

schody.

piach na klatce

chrzęści.

karton

obija udo.

zdarta farba

na poręczy.

na wierzchu

koperta.

lekka.

imię. nazwisko.

z błędem.

włosy

przyklejone

do taśmy.

co cztery godziny

budzi się ręka

i przez moment

nie wie.

ZARAZ

dzwoniłam.

promocja

w markecie

miga.

mówiłeś,

że zaraz.

płyta chodnikowa.

brudny lód

przez spodnie.

beton

trzyma

zeszyt.

kanapka

od ciebie –

zbrylona

pod sobą.

za murem

buczenie.

stałe.

lód

bierze

skórę.

stopy

wklejone

w

–

zaraz.

NIE MAM PYTAŃ

imię?              ________

nazwisko?           ________

kołnierzyk za ciasny.

palce poprawiają.

zapach ścierki w kuchni.

buty.

zasznurowane.

równe kokardki.

nie szuraj.

nie pyskuj.

siadaj. niedostateczny.

z kim ty się zadajesz?

po co ci to?

czy ty jesteś poważny?

skończyłeś?

cicho bądź.

zaraz pogadamy.

—

krew z nosa.

nie wytarła.

wciągam.

—

w kościele byłeś?

—

kran cieknie.

kap.

—

dobrze się czujesz, synku?

dlaczego milczysz?

ODPOWIEDŹ: ________

kogo mam wpisać?

kto.

AUTORKI I AUTORZY NUMERU ÓSMEGO ARKUSZA:

Anna Przysada – autorka prozy i poezji, słuchaczka Studiów Literacko-Artystycznych na UJ. Uczestniczka Pracowni przed debiutem prozą realizowanej w ramach festiwalu Biura Literackiego TransPort Literacki. Publikowała m.in. w „Stronie Czynnej”, magazynie „Suburbia”, w „Szkicach” i „Kwintesencji”, gdzie również redaguje. Pracuje nad debiutanckim tomem opowiadań Włos w zupie. Mieszka we Wrocławiu.

Dominika Król – wrocławska poetka, absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie Wrocławskim. Publikowała m.in. w „Notatniku Literackim”, na stronie Wydawnictwa j oraz e-Elewatorze.

Roberty Rutyna – inżynier z Krakowa. Publikował na łamach e-elewator-a, Wydawnictwa J, Kwintesencji, stron SPP Oddział Kraków oraz Peronu Literackiego Biblioteki Kraków, a także w PKPzinie.

Natalia Prill – polonistka i anglistka, absolwentka studiów podyplomowych z filozofii i etyki. Autorka prozy i poezji publikowanej m.in. w „Helikopterze”, magazynie „Suburbia”, „Stronie Czynnej”, „Afroncie”.

Maksym Czarnecki – student kierunku kultura i praktyka tekstu na Uniwersytecie Wrocławskim oraz były pracownik KFC. Astmatyk. Uwielbia oglądać filmy. Dobrze potrafi tylko pisać.

Paweł Rybicki – mieszka w Poznaniu. Poetycko debiutował w 2026 roku w „Dwutygodniku”. Pisze o bliskości, ciele i rzeczach, które zostają.

Redakcja ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Kamil Figas, Kaja Kędzioł, Zuzanna Madurska

Opracowanie październikowego ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Kaja Kędzioł

Kontakt: osmy.arkusz.odra@gmail.com

Projekt
Wydawca

^[1]M. Miętus, Zaadaptować można wszystko. Rozmowa z Mateuszem Górniakiem, Dwutygodnik.com, [dostęp: 02.09.26].

^[2] X. Brooks, Werner Herzog: I’m fascinated by trash TV. The poet must not avert his eyes, The Guardian [dostęp: 07.07.26].