8 ARKUSZ. 9/2026

KŚ, AK, MM

NAWROTY, PORZĄDKI, PRZEWROTY

Znowu wrzesień, ale nie dla nas back to school ani nawet back to the future, choć też w jakimś sensie wracamy. Czy może raczej: staramy się nawrócić w stronę przeszłości, narodowego imaginarium i (nie)byłych autorytetów. Po co? Buńczucznie stwierdzamy: żeby zrobić z nimi porządek, a może nawet przewrotnie – co nieco docenić dawne dzieje, symbole i pamięci.

Otwieramy mocnym zestawem wierszy Alicji Roszkowskiej, bo nasz wrzesień poezją stoi. Autorka mocuje się z polskimi mitami i spogląda w stronę głośnego ostatnio reżysera teatralnego, konfrontując z nim swoją wizję wspólnoty. Nad zestawem Mykyty Chertoliasa krąży pewien ptak, ale ostatecznie nie okazuje się wcale orłem białym. W Lewiatanie Anastazji Diany Pluty na pierwszy plan wysuwa się refleksja nad miejscem jednostki w strumieniu historii, miniatury Zu Witkowskiej ewokują egzystencjalne lęki podmiotów w starciu z uniwersaliami, a w zamykającej Ósmy Arkusz przewrotnej Tęczy grawitacji Wojciecha Szałajki w szeregu obok siebie stają chociażby Czesław Miłosz, drony oraz małpi Tytus. Pomiędzy świetnymi wierszami skryły się nam też dwie intrygujące recenzje. Agnieszka Sokołowska czyta Alis Ubbo Agaty Puwalskiej, wysuwając postulat, że warto raz za razem wypuszczać się na nieznane wody. Paweł Kałuża zaś snuje fantazję o potencjalnej poetyckiej utopii w kontekście trzeciej książki Pawła Kusiaka – przypominamy, że nierzadko podniosłe cover: Credo ukazało się pod naszym wszechtronatem!

Redakcja Ósmego Arkusza

fot. Maciek Bielawski / maciekbielawski.pl

Aleksandra Roszkowska

Termopile polskie^[1]

spróbuj rozłożyć naród na więcej niż dwie części

martwe pszczoły upojone plastrem miodu król

gdzie jest król powinien wisieć powiewać na wietrze

(jak

biało

czerwona

flaga)

spróbuj wyśpiewać naród jak kołysankę i nie dziw się:

Alle Augen zu, alle haben süße Träume

mali powstańcy śpią gdy Saturn

(pożera

swoje

martwe

dzieci)

zaciągnij się poczuj w płucach woń oblężonych miast

dawkuj naród zbyt duża dawka rodzi proroków i wieszczów

ich twarze owija czarny strecz chcieliby krzyczeć:

(nie wiemy

kiedy

zaczął się

najazd)

(nie wiem

kiedy

skończy się

najazd)

bad trip po biało-czerwonym

niezależnie od koloru dyktator

musi przede wszystkim dzierżyć

wysoko w dłoni

flagę

w prawej nienawiść w lewej nienawiść

pośrodku białka oczu głębokie

na sześć

stóp

wyczuwam w nich

lęk                                          głód

mały chłopiec śpiewa żywym

wesołą piosenkę:

kukiełki chodzą pięknie ubrane

po górach

z kości

tańczą nad przepaścią świata

spadają do szklanek

mleka

topią się na

czerwono                                biało

gdy państwo upada orzeł nurkuje głową w dół

zrzuca koronę

głowa

oznacza stabilizację pewność ciała

co robiłeś gdy napadli na miasto wyciskali z niego ostatnie soki

a ludzi jak pestki wyrzucali na bruk

– prowadziłem armię barbarzyńców na Rzym

serce

bije

nawet poza ciałem

nawet w ziemi

pom pu je krew

kręgosłup

owija półkolisty

amfiteatr

kręgi

powoli pękają

pod wpływem

widowni

pewnego dnia

przerwą

rdzeń

Agnieszka Sokołowska

Ocean wyobraźni. O Alis Ubbo Agaty Puwalskiej

Tytuł najnowszej książki poetyckiej Agaty Puwalskiej to Alis Ubbo, co oznacza bezpieczną przystań albo przyjemną zatoczkę. W czasach starożytnych Fenicjanie, którzy parali się żeglarstwem i kupiectwem, mieli tym mianem określać miejsce u ujścia rzeki Tag, gdzie dzisiaj znajduje się Lizbona. Naprowadza to czytelnika na istotny trop, ponieważ osoba mówiąca w wierszach postępuje jak wytrawny żeglarz i przybija do brzegu, ale nie zatrzymuje się tam na długo. Jej żywiołem jest morze i ruch, zaś portowe miasto nie stanowi bynajmniej stacji przeznaczenia, lecz jawi się tylko jako jeden z przystanków w toku podróży.

Znalezienie się w obrębie miejskich murów oznacza bezpieczeństwo, ale uzyskane za cenę wolności. Stały ląd, oddzielony od morza przytłaczającą portową infrastrukturą, staje się dla podróżnika azylem i zarazem więzieniem:

miasto pragnie przybysza

choć z portu wyrastają pręty

kolce i naciągi wyzwalają ochotę powrotu

do nieznanego (s. 44).

Wertykalne, ostre kontury masztów w porcie zostają skontrastowane z białą tkaniną żagla, zaś sama podróż okazuje się najlepszym schronieniem: bezpieczne jest wnętrze żagla wnętrze wstęgi / ich nieskończony splot (s. 44). Na morzu znika konieczność wyboru między właściwą a niewłaściwą drogą. Możliwy staje się ruch w każdą stronę, niepodlegający hierarchizacji ani wartościowaniu. Wypływając na szerokie wody, osoba mówiąca musi jednak zmierzyć się z alienacją i samotnością, odkrywa niepewność materii która nie znajduje brzegu / ani towarzysza (s. 22), uczy się samemu sobie być miejscem (s. 13). W otwartej przestrzeni tym bardziej liczy się sztuka nawigacji czy też – w naszym przypadku – narracji, którą Puwalska bez wątpienia opanowała.

Autorka unika marynistycznych obrazków czy akwatycznych klisz, obierając poetykę abstrakcji i surrealizmu. Uniwersum Alis Ubbo od pierwszych stron jawi się jako zaskakujący świat na opak: na smyczy chodzą tu ludzie zwierzęta / grają na lirze (s. 8), kobieta i mężczyzna unoszą się na rybie (s. 16), tłum cieni / na linie / opuszcza żółwia (s. 45), a wszystko to parawan czerwony śledź (s. 13). Przyjęta w książce perspektywa jest posthumanistyczna, a widziany z oddalenia człowiek zostaje sprowadzony do ludzika na płycie lotniska, bezwolnej marionetki czy pacynki. Inni bohaterowie tomu – tacy jak anonimowy obserwator czy też chór – nie podlegają antropomorfizacji i uderzają swoją obcością.

Puwalska komponuje plastyczne, sensualne obrazy, zdradzając wrażliwość na malarskie właściwości materii, takie jak kolor czy faktura. Podejmuje również autotematyczne rozważania nad wierszem jako narzędziem poznania oraz nad mową poetycką, której najważniejszymi właściwościami powinny być subtelność oraz precyzja. Wszak nie o to chodzi żeby język miał wybieg i perliste wygięcie / raczej żeby był / igłą / która dotyka / kroplą w próżni (s. 23). Tę frazę, powtórzoną w tomie dwukrotnie (z niewielkimi modyfikacjami), można odczytywać jako poetycki manifest. Autorka opowiada się za oszczędnością środków wyrazu, posługuje się fragmentem i elipsą, ale zarazem kultywuje piękno słowa, wydobywa je za sprawą starannych zestawień, często opartych na brzmieniu i aliteracji.

Alis Ubbo dzieli się na trzy części, różniące się zamysłem kompozycyjnym. Część pierwsza to zapiski z dziennika pokładowego. Wpisy opatrzone zostały pustymi miejscami na daty, co sugeruje, że historia rozgrywa się poza czasem i wymyka się porządkowi kalendarza. Z kolei w poemacie lekkość odniesień: wędka sięga w ocean, będącym drugim członem książki, dominują uwolnione przestrzenie, a słowa – zanurzone w morskiej ciszy – zostają rozrzucone na stronach. Ostatnia część, zagubione narracje, przywiodła mi na myśl mityczną Atlantydę. Zaginiona cywilizacja, o której pisał Platon, do dziś pozostaje przedmiotem spekulacji i poszukiwań. W Alis Ubbo kres narracji – rozumianej, jak sądzę, jako jedna, kanoniczna opowieść o świecie – rozgrywa się na naszych oczach. Poetka dostrzega tę zmianę i podejmuje się łowienia pozostałych fragmentów historii oraz ich rekonstrukcji:

pośród tłumu który podjadając lody ciesząc się

obserwuje zatopienie strefy

przyłożenie niewinne i nieoczekiwane

skruszenie narracji (s. 48).

Podobnie jak w otwartych światach, w najnowszym tomie Puwalska odnosi się do tradycji polskiej awangardy artystycznej. W poprzednim zbiorze wskazówką było motto, zaczerpnięte z Teorii widzenia Władysława Strzemińskiego. W Alis Ubbo bezpośrednie nawiązania stanowią projekt okładki, na której wykorzystano rysunek Mieczysława Szczuki, oraz nota autorska, gdzie wspomniany został poemat obrazowy Europa Anatola Sterna, opracowany graficznie przez Szczukę i Teresę Żarnower. Związki Puwalskiej z awangardą nie ograniczają się jednak do upamiętnienia malarza konstruktywisty ani przypominania intermedialnych, słowno-obrazowych projektów z czasów dwudziestolecia międzywojennego. Operowanie przerzutnią, asocjacyjne jukstapozycje obrazów i myśli, zastosowanie zapisu symultanicznego, namysł nad fizjologią widzenia artystycznego, futurystyczna fascynacja ruchem, pędem i maszynowością utwierdzają miejsce Puwalskiej jako kontynuatorki przedwojennej awangardy.

W kontekście zainteresowań autorki problematyką wizualności w Alis Ubbo nieprzypadkowo pojawiają się rzeźby. Te przestrzenne formy implikują myślenie o literaturze w kategoriach architektonicznych. W jednym z kluczowych wpisów z dziennika pokładowego zastosowanie powtórzeń oraz lustrzanie symetryczna kompozycja tekstu sprawiają, że sam wiersz zaczyna przypominać dynamiczną konstrukcję, powstającą niejako w trakcie lektury:

rzeźbię kształt jak opowieść miejsce do ukrycia stawiam

na grzbietach lwów

o oczach wywróconych i sczerniałych torsach

jestem miastem kilku miast

jestem miastem kilku miast

o oczach wywróconych i sczerniałych torsach

na grzbietach lwów

stawiam miejsce do ukrycia rzeźbię opowieść jak kształt (s. 13).

Ostatecznie różnica między oceanem a miastem zdaje się zacierać. Żegluga – czy to morska, czy też gwiezdna – ma przede wszystkim charakter intelektualny. Temu przekonaniu patronuje oczywiście Miron Białoszewski, który w tomie Obroty rzeczy jako pierwszy dowiódł, że eksploracja przestrzeni kosmicznej jest możliwa nawet we własnym mieszkaniu. W Alis Ubbo „wędrówka do wnętrza wnętrza” (s. 17) także polega na wnikliwej obserwacji codziennych, domowych przedmiotów – takich jak zawieszona pod sufitem lampa, która w wierszu Puwalskiej urasta do rangi swoistego mikrowszechświata, a jej kontemplacja staje się początkiem twórczej refleksji:

papierowy abażur       rozkłada się

jak wir

a w nim

puste miejsca

po wyciętych gwiazdach

po planetach które odpadły   z tej bieli         wyłania się

myśl (s. 36).

Fenicka bezpieczna przystań to miejsce wymiany – nie tylko ekonomicznej, lecz również kulturowej. Być może dlatego na kartach Alis Ubbo pojawia się siedmioro bogów szczęścia, pochodzących z mitologii japońskiej. Według podań bóstwa te przemierzają morza świata na łodzi rzeźbionej w kształcie smoka, obdarzając napotkane osoby pomyślnością i dobrobytem. Chociażby z tego powodu, mimo że na horyzoncie majaczy bezpieczny port (s. 11), trzeba wypłynąć na nieznane wody, zarzucić wędkę w ocean wyobraźni.

Agata Puwalska, Alis Ubbo, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2025.

Mykyta

***

Płytka blada

Gruźlicy oświeca

Mękę naszych rąk

I w zmarszczkach

Widnieją szpary

W które beton

Wlewamy nie patrząc

Pomiędzy

Ptak wystraszył ciebie

***

I w dzwonie ptak

Utknął powiemy

To nie było nasze

Nasze ręce utknęły

spiżu

Może dotkniemy

Papier cieniem

Pamiętaj

W rękach

Trzymaliśmy

Aorty

***

A w deformacjach

twarze

Straciliśmy nogi

Wyrzuciliśmy wszystkie

Nasiona gołębiom

Co głowy

Swoje w nich nie było

Nas i uzasadnić to

Można tylko sonetem

A w fudze leżą

Anastazja Diana Pluta

Lewiatan

Niesie mnie ziemia nacięta

stalą gniecioną do rytmu

każdego tego samego

przejazdu wzdłuż luk

w spójności imion przystanków

Każda twarda ulica kopie mnie po podeszwach

za każdy krok za prawem Newtona i Niemca i

oka za oko – za

darte granice, szaber i pamięć

grzebiącą co można spod strupów bruku

Piję wodę słodzoną odłożonym kamieniem

przepłukanym z ruin i pożyczonej dumy

pomników niechcianej historii,

zaprawy remontowanych

kamienic skostniałych w poprzek

Wdycham nasz stan powietrza

umiarkowany w skali

kalibrowanej na lepsze, gotowej na dużo gorsze

czasy dla pyłu i ludzi

z ich codziennie cięższym oddechem

Palę kiepy po drodze

po ciężkim dniu, powoli

zostawiam ślad chwili dymu

w schropowaciałych liniach

zaprawy czyjegoś domu

Zasypiam na warstwach dnia

lat i ciał takich jak ja

aż zakopią mnie obok

też wtedy zostanę drogą

kopiącą was po podeszwach

Paweł Kałuża

Księga zapisana wewnątrz i na odwrocie

Każdy zwiedzający wrocławski Ostrów Tumski stanie w pewnym momencie przed pionową ścianą ogromnej bryły. Archikatedra św. Jana Chrzciciela stanowi bowiem bryłę przysadzistą i ciężką, a jeśli wyobrazić sobie jej korzenie, to niewątpliwie musiałyby sięgać głęboko. Wszystko zmieni się jednak w chwili, gdy obserwator wykona krok w tył i podniesie wzrok. Kiedy skieruje spojrzenie wzwyż, dostrzeże strzelistą gotycką wieżę rozpiętą pomiędzy ziemią a niebem. Jego uwagę zwrócą obfite zdobienia; okalające okna misternie rzeźbione łuki, siedzące na gzymsach gargulce, urozmaicające elewację majstersztyki. Nieco na prawo zwiedzający widzi wyrastającą z tej samej świątyni prawie identyczną wieżę. Kształt i strzelistość się zgadzają, ale przy dokładniejszej analizie kolejne detale zaczynają się różnić. Na symetryczną odbudowę zabrakło czasu i pieniędzy. Linia, od której elewacja zaczyna składać się z wyraźnie jaśniejszej barwy cegieł, odpowiada niegdysiejszym zniszczeniom. U współczesnego odbiorcy wywołuje wrażenie, jakby nie została wyrenderowana do końca. A jednak przez to stała się sama czymś zupełnie nowym. Pierwsza wieża pokazuje, czym kiedyś była druga, druga sugeruje, czym ta pierwsza mogła się stać. Jednym ze słów opisujących tego typu zależność jest cover.

Paweł Kusiak w cover: Credo, swojej trzeciej książce poetyckiej, przypomina metodą działania budowniczych rekonstruujących wrocławską katedrę. Patrzy na ruiny, przygląda się temu, co zostało, i próbuje wydobyć esencję z gruzów. To proces pełen napięć, które mnożą się pomiędzy poszczególnymi elementami zbioru. W tekście ścierają się różne dykcje, z których czerpie Kusiak. Równie niejednoznaczne efekty przynoszą próby uchwycenia w wierszu doświadczenia indywidualnej ekstazy i powiązania go z propozycją specyficznie kolektywnej twórczości. Te zawiłe ścieżki mają ostatecznie zaprowadzić nas w rejony rozważań o zasadniczo ontologicznej naturze, które stanowią właściwą stawkę tomu. Kusiak stara się bowiem dokonać wiwisekcji relacji powstających pomiędzy tym, co istnieje, a tym, co potencjalnie mogłoby istnieć – autor poszukuje ogólnej odpowiedzi na pytanie: „Czy jest sens pytać o to, co by było gdyby…”. Warto podążyć jego tropem, zbadać czy reguła coveru jest w stanie doprowadzić nas do odpowiedzi. Zadać pytanie o to, jakie zagrożenia czyhają na wkraczającego na owe ścieżki, czy łatwo się na nich zgubić i czy sam proces gubienia się może odsłonić przed nami pewną wartość.

Za drogowskaz niech posłuży druga część tytułu kierująca nas dalej w rejony religijnego doświadczenia i refleksji. Credo, czyli wyznanie wiary, zostaje w jakiś sposób zremiksowane, złożone z różnych sampli. Nasuwa się więc pytanie: wyznanie wiary w co? To mistyka utrzymana w mrocznej, gotyckiej tonacji. W ciekawy sposób wskazuje na to zabieg interpunkcyjny prowadzony konsekwentnie w całym tomie: kropki wyznaczają końce zdań, ale nowe frazy nie zaczynają się wielkimi literami, tak jakby w książce Kusiaka możliwe były tylko zamknięcia, jak gdyby nic tu nie mogło rozpocząć się od nowa. W tym sensie tom na poziomie składniowym przypomina szereg kolejnych wydarzeń – koniec zdania niczym koniec świata. Jednak te końce są nietypowe o tyle, że nie prowadzą do utopii. Jeśli prześledzimy dzieje narracji o kataklizmach: od Apokalipsy Świętego Jana, przez słynną Utopię Tomasza Morusa, po najnowsze wytwory popkultury pokroju The Last of Us czy Fallouta, zobaczymy, że w każdym z tych dzieł z katastrofy wyłania się utopijna wspólnota. W cover: Credo na pozór nic takiego się nie wydarza. W tym miejscu wybrzmiewają pierwsze pytania o potencjalność: co gdyby zakończenia były tylko zakończeniami? Czy w ogóle możliwe jest definitywne zakończenie czegokolwiek? Kusiak nie daje czytelnikowi prostej odpowiedzi; nowe zdania nie rozpoczynają się tak, jak powinny, lecz mimo to nie przestają się wyłaniać – półżywe:

a żyje coś

na horyzoncie. duszne pola w słowach

ich bezdźwięczne narzędzia.

Poza specyficzną interpunkcją powyższa strofa ilustruje jeszcze inne zagadnienie związane z liryką Kusiaka – wizualną wyobraźnię poety, która pełna jest gotyckich obrazów. Styl gotycki wiąże się tutaj przede wszystkim z architekturą – może właśnie dlatego w religijnej dykcji poety od biblii ważniejszy staje się sam budynek kościoła. Szczególnie istotne są dla niego strzeliste wieże odcinające się na tle nieba, ale i dążące w jego stronę. Wyobraźnia autora porusza się wzdłuż pionowych linii, w jego wierszach myśl, za pośrednictwem obrazów, wyraźnie pnie się ku górze:

po dźwięku poznając niebo

koloru garbowanej skóry lub owalne niebo

i obcojęzyczny śnieg; cienie

wysokie jak kościoły i od kościołów

wyższa astrologia; […]

Kusiak nie ma jednak oporów przed obaleniem tego pionu. Poeta nierzadko przekreśla ścieżkę wstępowania w przestworza, przywołując, na przykład w wierszu Orientuj dom, obraz budynków zrównanych z ziemią :

widziałeś wieże ciśnień zburzone jak w tarocie i niebo od ziemi

oddzielone całą w soplach taśmą policyjną?

Powyższy fragment funkcjonuje w przynajmniej dwóch równoważnych porządkach jednocześnie. Po pierwsze, obraz ruin wzmaga apokaliptyczny nastrój tomu. Poeta przywołuje równocześnie kontekst tarota, w którym wieża oznacza gwałtowną zmianę i wstrząs, ale odsyła również do porządku biblijnego. XVI karta wielkich arkanów przez wielu interpretatorów postrzegana jest jako przedstawienie starotestamentowej wieży Babel. W ten sposób apokaliptyczny obraz miejskiej wieży ciśnień, jak się okazuje, przenosi nas do refleksji nad spustoszoną wieżą Babel, czyli do opowieści o końcu wspólnego języka. W tym punkcie schodzą się razem ewokowane przez poetę obrazy oraz zabiegi formalne (interpunkcja i wielkie litery). Okazuje się, że refleksja metajęzykowa, metapoetycka jest przetworzeniem i odbiciem refleksji metafizycznej.

W cover: Credo, podobnie jak w wyżej wspomnianej historii, dochodzi do pewnego pomieszania dykcji. W utworach niejednokrotnie przewijają się elementy jakby żywcem wyjęte z poezji Konrada Góry, obrazy mięsa, głodu, brudu i cierpienia. Są one jednak przywoływane w podniosłej šalamunowskiej tonacji, przez co jawią się mniej jednoznacznie – czasem wręcz sakramentalnie. Dobrze widać to w wierszu Macie tam siebie?, którego pierwsza strofa trzyma się blisko ziemi, nisko:

1.

potykała się tędy sarna

której miasto wyżarło mięśnie.

teraz woda wysoka i mętna jak flegma

tamtych spod ujebanych proporców

i lnianki i huty.

Ale już w trzeciej imaginarium staje się monumentalne:

3.

ubyło psalmu z krwią tamtej sarny.

za ziemią rozmokłą pragnie

przyjść ziemia ognista. rzeczy są wykonalne

jak jutrznia i przybywa koszmaru.

za duszny był rok:

Można przyjąć, że poezja Kusiaka wyznacza pewną mistyczną ścieżkę, ale jest ona nieustannie przecinana przez cudze dykcje, co poeta zresztą ochoczo eksponuje. W książce roi się od dedykacji, znanych nazwisk, mott, cytatów, odniesień i nawiązań. Ta strategia to część szerszego projektu, który polega na podkreślaniu kolektywnego charakteru twórczości poetyckiej . Żaden wiersz w cover:Credo nie wisi w próżni. Wspólnota, która nie wyłania się po apokalipsie, może zaistnieć w opowieści o niej. Przewodnikiem po tych splątanych drogach w tomie okazuje się Kacper Bartczak, autor zawartego w książce posłowia. Dołączenie tego komentarza budzi we mnie mieszane uczucia: z jednej strony ogranicza to wolność eksploracji na własną rękę, z drugiej stanowi gest wyciągnięcia pomocnej dłoni do czytelnika, obietnicę wprowadzenia go w tę niezwykle złożoną i skomplikowaną wspólnotę lirycznej opowieści. Z trzeciej – sama decyzja o tym, że posłowie w tomiku jest potrzebne, mówi już wiele o jego poezji: to wiersze hermetyczne, w których wiele kontekstów, może poza tymi religijno-mistycznymi, pozostaje nieczytelnych dla odbiorców spoza poebańki.

Maksymalistyczna, zarówno intertekstualna, jak i metarefleksyjna liryka, wydaje się nie zawsze osiągać zamierzony ekstatyczny efekt. Momentami wiersze, zamiast piętrzyć się w strzeliste konstrukcje, zapadają się pod własnym ciężarem, jak gdyby nie były w stanie – mimo chęci autora – oderwać się od ziemi. Ten gotycki potwór Frankensteina-Kusiaka, niczym w oryginalnej powieści Mary Shelley wymyka się spod kontroli i zaczyna żyć własnym życiem. Poeta zdaje się jednak być tego świadomy, tematyzuje to we fragmencie poematu Luperkalia:

zapałka potarta o powiekę zaczyna rok

trybem warunkowym i cudownym rozmnożeniem

płomieni w świątyni a nocne mycie ulic

wyprzedza poetów od śmierci:

oni zwęszyli krew: na początku jest słowo

i słowo jest

w nadmiarze:

potopić je lub rozdać sąsiadom. nie ucieknie.

operuje się językiem i zmianą ciśnienia.

słucham napływów prądu jak szeptu

kojącego: przyszedłem

Ta naraz eklektyczna i hermetyczna dykcja, pozszywana z czerpanych z różnych poziomów elementów (podniosłych i wulgarnych, niskich i wysokich), jest momentami niezgrabna i chaotyczna, jednak ostatecznie bez wątpienia działa. Jak przystało na wiersze religijne, tam gdzie nie wystarcza rozum, wkroczyć musi wiara. To książka, która wymaga od czytelnika nie tylko analizy, ale też uwierzenia w projektowany przez nią obraz świata. A kiedy zawierzymy poecie, ten z pozoru martwy byt ożyje, trochę jak potwór z powieści Shelley, trochę jak Jezus Chrystus.

Chociaż po książce Kusiaka krążą nie tylko gotyckie widma – w wierszach pojawia się między innymi postać Karola Marksa – tom okazuje się najciekawszy w momentach, w których bunt socjoekonomiczny zlewa się w jedno z buntem eschatologicznym. Poeta stawia tezę, że w czasach najpóźniejszego kapitalizmu są one w zasadzie tożsame. Za pośrednictwem politycznej samozwrotności tej poezji autor pozwala nam pomyśleć o potencjalnej wspólnocie, którą konstytuuje opowieść. Pisarz piętrzy kolejne pytania: co gdyby Babel nigdy się nie wydarzył? Czy gdyby wszyscy pisali jeden wiersz, zdołaliby ocalić naszą rzeczywistość przed neoliberalnym potopem? Kusiak zdaje się wierzyć, że tak. Cover:Credo jest wyznaniem tej wiary.

Paweł Kusiak, cover: Credo, FUNDACJA KONTENT, Kraków 2026.

Zu Witkowska

straszne

wskazujesz na odprysk mówisz

straszne nie widzisz widzę

ptak o szerokich skrzydłach

dłoń jak spod dłuta Fidiasza

horror vacui

bezradne w skórnej zbroi

pozwól mu

odpocząć aż

przypomni sobie że jest

cząstki elementarne streaming

górny dolny prawdziwy

dziwny powabny piękny

bierzcie i noście swoje ciała

noście jak naszyjnik

Wojciech Szałajko

Tęcza grawitacji

1

Najsampierw

shout-out dla mojego miasta Szczecina

za występ w jedynym-sensownym

opowiedzeniu o czym była druga

ale nie o tym

drony nagrywały

klipy nie mniej rwące od POV niegrzecznych

modelom na naukę rzeczy całkiem sprzecznych

z prawem (postulowanym) pana Asimova

oto antropozoik doigrał się słowa

nieopodal letsplaya obok patościeku

bohaterska maszyna fraguje w człowieku

deep jest fake grób jest płytki udostępniam wiarę

serwerownie chłodniejsze niż katedry stare

bajtów już undecylion bajeczek dla Trurla

cutscene podświadomość nowa się wyturla

random umie w neurony i mu nie wybucha

little boy mały w główce od ucha do ucha

wszystko to katamorfizm rację ma zalążki

i tak dawno już mają wszystkie nasze książki

2

ale małpy

czytam dzieje królestwa małp

piszę historię dziecięcej wspinaczki po drzewach

nawołuję: Tytus to ty?

choć się uczłowieczyć

choć przez uplastycznienie umuzykalnienie

przez pracę

miłość w innych pozycjach

3

wiersz Tytusa:

prosty jest ludzki kręgosłup

w nim mieszka wahanie

strach i nadzieja

i się nam wydaje

dlatego zadbajmy o nasze kręgosłupy!

troszkę pokrzywione

przyjmując pozycje

świecy pługa kobry

niektórzy mówią kręgosłup to po co

w dzisiejszym świecie licz pojemność czaszki

nawet zawartość wlana do słoika

będzie cogito

inni idą dalej

i wylewają kąpiel elementów

chuchają –

struktura

obudzi świadomość

oni nie mają właśnie

wannolotu

4

a wystarczyło zawiesić rybackie sieci

na telefonicznych słupach (anachronizm)

skaczące szybujące

światło-wodzące pająki (arachnofobia)

miliardy kokonów

tęcza grawitacji (aromaterapia)

AUTORKI I AUTORZY NUMERU:

Mykyta Chertolias – poeta i artysta wizualny mieszkający w Krakowie.

Paweł Kałuża – pochodzi z Górnego Śląska. Absolwent kierunku Kultura i Praktyka Tekstu na Uniwersytecie Wrocławskim. Laureat konkursu na opowiadanie Fikcja, fiksacja, mistyfikacja organizowanego w ramach Festiwalu Góry Literatury 2025. Swoje teksty publikował w „POZa Linią”, „Ósmym Arkuszu Odry”, „Zakładzie”, „Notatniku Literackim” i „Stronie Czynnej”.

Anastazja Diana Pluta – pisze poezję, prozę, piosenki, . Publikowana wcześniej m.in. w antologii Grupy Wydawniczej Alpaka i zinie „ANARKISS”. Udaje, że coś robi na wrocławskim kulturoznawstwie I stopnia.

Aleksandra Roszkowska – studentka filologii polskiej. Jej wiersze pojawiły się dotychczas w ,,Tlenie Literackim” i ,,Stronie Czynnej”.

Agnieszka Sokołowska – absolwentka sztuki przekładu oraz prawa na Uniwersytecie Wrocławskim. Publikowała teksty krytycznoliterackie w „Odrze”, „Stonerze Polskim”, magazynie „Zakład”. Lubi poezję i góry, mieszka we Wrocławiu.

Wojciech Szałajko – publikował w „Toposie”. Po przepaleniu lampy elektronowej na 15 lat stracił funkcję rymowania.

Zu Witkowska –  autorka tomów poetyckich Fluid (WBPiCAK, 2022) i Podręcznik lizania ran (WBPiCAK, 2025) oraz powieści Śluza (Znak Literanova, 2026). Laureatka Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO (2026). Prezentowane tu wiersze pochodzą z jej trzeciej książki poetyckiej pt. Relaksja, która ukaże się w 2027 roku nakładem Wydawnictwa Biblioteki Wielkopolskiej (dawniej WBPiCAK).

Redakcja ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Zuzanna Madurska

Kontakt: osmy.arkusz.odra@gmail.com

Projekt
Wydawca

^[1] reż. Jan Klata.