„Bo ta ziemia to gospoda / W ogromnej naszej podróży”. Sześćdziesięciolecie premiery „Księcia Niezłomnego” Teatru Laboratorium

Sześćdziesiąt lat temu odbyła się premiera „Księcia Niezłomnego”. Był to pierwszy spektakl Teatru Laboratorium zrealizowany po przeniesieniu się zespołu z Opola do Wrocławia. Praca nad spektaklem wg dramatu Pedra Calderona de la Barki, w parafrazie Juliusza Słowackiego, przebiegała dwutorowo. Reżyser Jerzy Grotowski współpracował zarówno z całym zespołem, jak i indywidualnie z Ryszardem Cieślakiem, odtwórcą głównej roli Don Fernanda. Efektem tych działań był akt całkowity, który uznano za ucieleśnienie metody Grotowskiego.

Zamknięta premiera spektaklu odbyła się 20 kwietnia 1965, premiera otwarta – pięć dni później.

Dramat Calderona de la Barki opowiada o męczeńskiej śmierci za wiarę infanta portugalskiego Don Fernanda. Grotowski zachował kolejność scen i całość dialogów oryginału, usuwając jedynie sceny walki Maurów z chrześcijanami. Reżyser dążył do podkreślenia opozycji między „Dworem” a „Księciem” – Don Fernand, jako Książę, pozostawał centralną postacią w owalnej przestrzeni scenografii, zbudowanej przez Jerzego Gurawskiego, podczas gdy Dwór, pełniący funkcję chóru, krążył wokół Księcia. Kontrast ten został wyraźnie zaakcentowany przez kostiumy. Dwór miał ciemne, inspirowane elementami militarnymi stroje, natomiast Książę był jedynie odziany w biały zawój na biodrach, dzięki czemu jawił się jako niemal nagi, niewinny młodzieniec. W finale zostawał on przykryty czerwonym płaszczem, co symbolizowało opozycję ciemności i światła oraz ukazywało wyjątkowość postaci Don Fernanda. Kluczowymi momentami spektaklu były monologi głównego bohatera, których celem było ukazanie jego męczeństwa. Przede wszystkim jednak chodziło o osiągnięcie aktu całkowitego przez aktora, w którym mógł on dokonać transgresji – przekroczyć granice tradycyjnego przedstawienia i doświadczyć wymiaru życia niejako poza doczesnością.

Przestrzeń sceniczna została wydzielona przez ponad dwumetrową palisadę. Dzięki temu publiczność usadzona na palisadzie była niewidoczna dla aktorów, co tworzyło wyraźny podział między obserwatorami/obserwatorkami a światem spektaklu. Don Fernand przebywał przez większość przedstawienia na prostokątnym drewnianym podeście, który symbolizował zarówno ołtarz, jak i grób. Ta dualność wzmacniała rytualny charakter spektaklu oraz nawiązywała do motywów sakralnych i męczeńskich.

Spektakl zyskał legendarny status, a jego zdjęcia i opisy zostały zamieszczone m.in. w książce „Ku teatrowi ubogiemu” („Towards a Poor Theatre”, 1968). „Książę Niezłomny” stał się ikoną rewolucji teatralnej i osiągnięć aktorskich zespołu.

Ze względu na zmieniającą się obsadę podczas kolejnych prezentacji spektaklu mówi się o trzech jego wariantach: wariant I miał premierę 20 kwietnia 1965, wariant II – 14 października 1965, natomiast wariant III – 19 marca 1968.

We wszystkich trzech wariantach Księcia Niezłomnego (Don Fernanda) grał Ryszard Cieślak, Feniksanę – Rena Mirecka, a Króla – Antoni Jahołkowski.

Zmiany obsadowe dotyczyły postaci Dona Henryka, Tarudanta i Muleja. I tak Dona Henryka w wariancie I grał Gaston Kulig, a w wariancie II i III zastąpił go Stanisław Scierski. Tarudantem w wariancie I i II była Maja Komorowska, natomiast w wariancie III zmienił ją Zygmunt Molik. Wreszcie postać Muleja kreowana w wariancie I i II przez Mieczysława Janowskiego, w wariancie III została zagrana przez Zbigniewa Cynkutisa.

Od premiery do przełomu lutego i marca 1966 roku spektakl pokazano w czasie gościnnych występów w Polsce (Łódź i Gdańsk) i za granicą: w Sztokholmie, Kopenhadze i Oslo. Międzynarodowy rozgłos polskiego Księcia Niezłomnego miał przypieczętować udział zespołu – w czerwcu 1966 roku – w 10 sezonie Teatru Narodów w Paryżu, w prestiżowej sali Odéonu. Do 1970 roku spektakl Teatru Laboratorium pokazano w Szwecji, Danii, Norwegii, Francji, Holandii, we Włoszech, Jugosławii, Meksyku, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Iranie, Libanie i Niemczech, wszędzie wzbudzając poruszenie.

Harmonogram wydarzeń

pt. 25.04.2025

18.00
Foyer Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego
Cóż za bezpośrednia i dzika siła z niego emanuje!
Otwarcie wystawy w 60. rocznicę premiery „Księcia Niezłomnego” Teatru Laboratorium
Wstęp wolny

Czas trwania wystawy: 25.04–23.05.2025
Wystawa będzie czynna w dni robocze w godz. 10:00–16:00 (informacja w Sekretariacie Instytutu Grotowskiego)
Finisaż wystawy: 23.05.2025, 18:00

Kuratorki: Monika Blige, Karolina Sołtys
Współpraca kuratorska, opracowanie plastyczne: Barbara Kaczmarek

18.30
Sala Teatru Laboratorium
Przekazanie przez prof. Ferruccia Marottiego zapisu filmowego „Księcia Niezłomnego” Teatru Laboratorium
W językach polskim, włoskim i angielskim
Transmisja online na Facebooku i kanale YouTube Instytutu Grotowskiego z tłumaczeniem na język angielski.
Wstęp wolny, wymagana rezerwacja bezpłatnej wejściówki

19.00
Sala Teatru Laboratorium
Pokaz zapisu filmowego „Księcia Niezłomnego” Teatru Laboratorium

Rekonstrukcja audiowizualna spektaklu „Książę Niezłomny” (1965) została zrealizowana w 1977 roku poprzez zsynchronizowanie filmu dokumentalnego 16 mm, bez dźwięku, ze zbiorów archiwum Teatru Laboratorium we Wrocławiu oraz rejestracji audio przygotowanej w Spoleto przez Ferruccia Marottiego w 1967 roku. Przerwy między zdjęciami a dźwiękiem wynikają z braku dokumentacji audiowizualnej. Film z 1977 roku został w 2005 roku opatrzony napisami, a zdjęcia i dźwięk poprawione cyfrowo. Całość ukazała się na nośniku DVD. Rekonstrukcja tekstu oryginalnego spektaklu: Leszek Kolankiewicz. Kierownictwo projektu: Ferruccio Marotti. Tłumaczenie tekstów pod opieką: Mariny Ciccarini (wersja włoska), Pula Allaina (wersja angielska), Luisy Tinti (wersja francuska). Centro Teatro Ateneo – Università di Roma La Sapienza, Rzym 2005.

Principe Costante. Riconstruzzione
Produkcja: L’Instituto del Teatro e dello Spettacolo dell’Università di Roma [bez daty produkcji].
Obsada: Ryszard Cieślak (Don Fernando), Antoni Jahołkowski (Król), Mieczysław Janowski (Mulej/Don Alfonso), Maja Komorowska (Tarudant), Stanisław Scierski (Don Enrico).
Czas trwania: 48 minut.

20.00
Sala Teatru Laboratorium
Niezłomność Księcia. Spotkanie wokół sześćdziesięciolecia premiery „Księcia Niezłomnego” Teatru Laboratorium z udziałem prof. Ferruccia Marottiego, prowadzenie: Jarosław Fret
Transmisja online na Facebooku i kanale YouTube Instytutu Grotowskiego z tłumaczeniem na język angielski.