LISTOPADOWY NUMER „ODRY” 11/2026

8 ARKUSZ. 10/2026

POMIDOROWY ABIEKT

Nastał czerwony październik. Czerwony październik nas otacza. Październik czerwony narzuca temat numeru. Ta czerwień to nie powidoki rewolucji październikowej! Nie inspiruje nas wcale barwa jesiennych liści! Jej źródło stanowi po prostu… pomidor!

Zaraz, zaraz, sezon na pomidory przecież już się skończył! – ktoś powie. Może na zwykłe, ale na pewno nie na abiektalne literackie pomidory w różnych formach, które serwuje w Ósmym Arkuszu prozatorsko-poetycki dwugłos Anny Przysady i Dominiki Król. Opowiadanie Co zostaje w zębach rozpoczyna deklaracja ze wszech miar ostateczna: Nienawidzę pomidorowej, a doświadczenie ohydy przenika tekst na wskroś. Choć w zestawie wierszy Król pomidory nie grają pierwszoplanowej roli, to okazuje się, że kanapki z nimi (tak samo jak wodę do kąpieli) doprawia się mlekiem z piersi przemienionym we łzy córek – trudno o bardziej abiektalny obraz. Nie tylko mleko, ale też chociażby pot napotkamy w utworach Roberta Rutyny, gdzie codzienność splata się z mitem i cielesnością. Doświadczenie zwyczajnego dnia organizuje też dykcję erotyków Natalii Prill. Czy jest lepszy autor lepiej wpisujący się w naszą tematykę niż Mateusz Górniak? Ciężko stwierdzić, ale pewni jesteśmy, że warto zajrzeć do recenzji jego najnowszej książki, Pięciu adaptacji, autorstwa Maksyma Czarneckiego! Mocny, a przy tym abiektalny, finisz gwarantują wiersze Pawła Rybickiego, choć ich czerwień to raczej już czerwień krwi niż pomidora… Czy jednak faktycznie różnią się one od siebie tak bardzo?

Redakcja Ósmego Arkusza

fot. Maciek Bielawski / maciekbielawski.pl

Anna Przysada

Co zostaje w zębach

Nienawidzę pomidorowej. Jeszcze gdyby to była po prostu czerwona breja z makaronem, a jak masz już totalnie nie po kolei w głowie, to chociaż z ryżem.

Ale nie. Spójrz sobie. Widzisz? Matka nie mogła się powstrzymać. Musiała mi dać taką, w której pływa płatek pieprzu. Jakżeby inaczej. Ze wszystkich najgorszych rzeczy, oczywiście, wybrała pieprz. Zresztą jak zawsze. Bo potem to już mój problem, że jak przeleję zupę do miski, to ten ostry frajer usadowi się na samym środku. A zresztą pokażę ci. Dla mnie to już żadna rewelacja, za każdym razem tak jest.

Widzisz? Pływa sobie chujek, tak na samym środeczku. Gdyby miał zęby, to by się do mnie szczerzył, na sto procent. I co, zjeść to kolejny raz w ten sam sposób? Nie żebym miała wyjście. Tobie się wydaje, że mam? Błagam cię; co to, to nie, przecież nie chcę z głodu umrzeć.

Swoją drogą, ten płatek niby taki filuterny, co? Można by go posądzić o wygląd płatka śniegu. A to pasożyt, wijący się robak, wżera się coraz głębiej, aż do rdzenia, aż w środku nic z ciebie nie zostanie. Ze mnie.

I tak – sięgam po tę zupę każdego dnia. Skąd w ogóle pomysł, żeby nie. Czy ja wyglądam, jakbym chciała być niedożywiona? To po pierwsze. A po drugie – jeśli w tym wieku nie wiesz, jak działają pasożyty, to wróć do szkoły, maturę zdaj jeszcze raz, cokolwiek.

Dobra, w skrócie – jak się taka jemioła przyczepi do drzewa, to ono samo sobie jej nie zrzuci. No. Identyczna sprawa z tym pieprzem. Powodzenia, jak ci się taki przyczepi do zupy. A zupa do ciebie.

Kiedy ja ostatnio gotowałam sama? Nie pamiętam. Chyba jeszcze w gimnazjum, przed wyprowadzką. W szczycie kulinarnych fantazji – mieszanka warzyw Hortex. Matka szybko wybiła mi inwencję z głowy, na szczęście lub nie. Tu przyznaję rację, w jej pomidorowej jest coś takiego, że można jeść codziennie, a i tak się nie znudzi. I widać, że jem, co nie? Z zewnątrz to ze mnie taki pączek w maśle. No właśnie – z zewnątrz.

Bo do wnętrza to dostaje się już tylko pieprz. Zostawia posmak na języku i to samo pytanie: dzisiaj utknie w zębie czy nie utknie? Utyka zawsze, ale w sumie potem to już leci z górki, zostaje tylko jedna kwestia. Próbować wyssać go, o właśnie tak, językiem? Czy wydłubać wykałaczką?

Mam słabość do wykałaczek. Szczerze, przydałoby się zrobić research, wygooglować. Chwila. Czy smak żelaza łagodzi ostrość pieprzu tak jak mleko? Nie, dobra, obejdzie się. Szanuj się, dziewczyno, w tej kwestii akurat umiesz myśleć sama. Zresztą i tak znam odpowiedź, co będę udawać. Ulga przychodzi do mnie za każdym razem. Za każdym razem, jak ciepła krew rozlewa się po dziąsłach. Dlatego akurat tutaj dylemat to nie dylemat – zawsze wykałaczka. Myślisz, że czym tak sobie wypchałam kieszenie? Przezorny zawsze ubezpieczony.

Ja wiem, należałoby poszukać innych rodzajów otuchy; kiedyś myślałam o alkoholu, może jakiejś marihuanie, ale, umówmy się, to wszystko kosztuje. A, halo, kasa na leczenie kanałowe sama się nie oszczędzi. Co ty myślisz, te wszystkie płatki pieprzu zalegają mi w zębach i niedługo na pewno wyjdą bokiem, jako próchnica. Bądźmy ze sobą szczerzy – nie wydłubałam jeszcze żadnego z nich i nie sądzę, żebym kiedykolwiek miała to zrobić. A teraz już wyczuwam językiem, właśnie, są już ze sobą za mocno sklejone, tam dalej, na siódemkach i szóstkach, to już ewidentnie naddatki. Kojarzysz jakie? Jak zrobią ci plombę i przejeżdżasz językiem, to czujesz że jest za dużo. No właśnie, to coś takiego mam. Tylko nie od dentysty, a od matki. Wiesz, jak tak teraz patrzę w lustro, to już właściwie nie umiem odróżnić, które to pieprz, a które próchnica.

Ale nie ma co – nie bez powodu wyprodukowano ibuprofen. Chyba już czas brać go dwa razy dziennie. Raz przed spotkaniem z matką. Drugi raz przed jej zupą. Opakowanie mieszanki Hortex starcza na jeden dzień, pudełko ibuprofenu na miesiąc. Ugotowanie sobie samej obiadu – trzydzieści minut, wyskoczenie do apteki – pięć. Bardzo łatwa kalkulacja. Ona gotuje. Ja jem. Żadna z nas nie chce przestać.

Już taka późna godzina? Czas odgrzać tę zupę. Tylko jeszcze do apteki. Ale to tylko pięć minut. Pięć minut i po sprawie.

Dominika Król

elipsa [22]

na wpół spała

klejąca się od lubrykantu

wyciągnęła śpiocha jemu i sobie

zastanawiała się czy na drugi dzień po obudzeniu

zobaczy ją siną czy może lekko zieloną

czy na dobitkę

przez noc oblezą ją żywiaki chlebowce

zagnieździły się ostatnio w otwartej ince

modliła się ze strachu

inka pieniła się z obowiązku

nie zdążyli już kupić szklanego opakowania

ktoś wykopał dół i nie ma nas już pod sercem

z myszki na nodze wyrastają kwiaty cięte

lecą z nieba

jak kostki bambino którymi myła mi kark

nie wiedziałam że

słodkawe mleko z piersi

tak prędko zamienia się w łzy córek

przez kolejne miesiące doprawia się nimi pomidory na kanapce

i wodę do kąpieli

ale nadal nie znalazłam tu nic do wytarcia

więc toczę się po linoleum

do rytmu czy wszystko dobrze pielęgniarki

do chórku mechanicznych wdechów respiratora

na drugi dzień wrócę

przyznam się że z okazji chrztu świętego

dostałam bon na babski ryk

ale jak córka córce nie wiem co mam powiedzieć

jedyne co wiem to to że

najbardziej rażą nas w oczy dwa końce

gdy patrzymy

na pryskającą pod słońce ślinę księdza

i życie wykończone na pętelce złotej nitki stuły

na ślinę wszystko

tacie kruszył się klej do fug z butów

spadał mu też gips z ręki

trzymałyśmy go uparcie

na ślinę doklejałam bandaże

zawsze patrzył w górę

w plastikowe panele na suficie mojego pokoju

w brzuchu rosłam prędko

malował i kleił ile sił w palcach

a my maczałyśmy palce w ustach

i sklejałyśmy mu niebo

bez gwarancji że nie spadnie

ale on chyba czekał na anioła

co mu nieba uchyli obróci do góry nogami i jeszcze wykręci z zawiasów

zakaże picia przy trzecim wrzodzie

albo czekał na sowę co mu narobi na choinkę i plik pomarańczowych euro

obróci głowę o trzysta sześćdziesiąt stopni i krzyknie

ten płot nie jest zbyt wysoki

możesz uciekać

jest tam dużo żyta dla ptaków i na wódkę

biała gołębica powiedziała mi

że w niebie się nie choruje

dzisiaj żywa to już tłum

wstyd mi za taką jedną

zasłania słońce

zostają po niej półprzezroczyste czupiradła

szoruje się

balsamuje

wygrzebuje wosk z uszu jak zacięta płyta

mogłaby zrobić sobie materac z własnego naskórka

wyczarować sobie na nim wzorki z tatuaży

bo leży

wysrywa wypluwa wymawia wypłakuje mikroplastik

czytaj nową odmianę atomów

czytaj plan produkcyjny jest taki:

odpalić nagrzać przeciągnąć przytwierdzić szczelnie owinąć folią

zachowywać się tak jakbym miała zabrać to wszystko do grobu

Robert Rutyna

Maksym Czarnecki

PRZEDZIWNA KRONIKA MENTALNYCH TRANSFORMACJI

Emanujący zwyczajnością herosi z serialu M jak miłość, zwierzęce rozterki Katarzyny Kozyry, lodówkowy efekt cieplarniany i ciągłe powtarzanie się, zapętlanie, czyli ślizg w codzienność artysty-freelancera. W swojej najnowszej książce, Pięciu adaptacjach Mateusz Górniak wprawia w stan rozkładu polską kulturę, wszelakie istoty mięsne, jak i własne „ja”. Jednocześnie jego celem jest poszerzenie naszego pojmowania tego, czym może być adaptacja. Zaprasza nas do „adaptowania rzeczy do siebie i do świata”^[1], przetwarzania zdarzeń i opowieści, dołączenia się do wszechogarniającej narracji, żeby w ten sposób zacząć obcować z detalicznym wymiarem codzienności.

Tematyka otwierającego zbiór opowiadania nie jest w tym kontekście zaskoczeniem. Autor Ćpuna i głupka korzysta z wciąż niewyczerpanej studni HITów, które towarzyszyły obiadom u babci i rodzinnym kłótniom, wypełniając niebyt, zarówno ten fizyczny, jak i mentalny. Twórca sprawnie przeprowadza nas przez przemiany obyczajowe, wyrażając nasze zbiorowe pragnienia, nadzieje i lęki. Werner Herzog uświęcał śmieciową telewizję – „Niech poeta nie odwraca wzroku!”^[2], Górniak nie odwraca spojrzenia i pozostaje czujny na ten trashowy rezonans. Śledzi wędrówkę dusz, które przelatując przez kartony, wpadają w modne conversy, i opowiada nam o nich z czułością, jaką one obdarzały jego. Pomaga unaocznić pewien fenomen, odsłaniając kulturowe podbrzusze, które naznacza nas wszystkich, włącznie z tymi, którym trudno to zaakceptować.

Nagle rzeczywistość zaczęła wyglądać jak smutny i głupi film. Zwolnione tempo, pisk opon, zamglony obraz. Nie było czasu, żeby się zdziwić. Pędzący samochód dobił do przyczepy. Zwolnione tempo, huk, przyczepa w drzazgach, buraki na szosie. Majestat rozpierduchy. Doszło do kraksy, bez której nie byłoby tej opowieści(s. 7).

Adaptacja jutuba to wieczorowa dysocjacja napędzana niebieskim, wysokoenergetycznym światłem. Tekst został w całości zamieszczony na platformie Tumblr, oprawiony zrzutami ekranu zarówno z wielu klasyków polskiego Internetu, jak i bardziej niszowych produkcji. To specyficzne wrażenie kompletnego zanurzenia w wirtualnej kulturze nie znalazło dotąd właściwego wyrazu w polskiej sztuce. Mati okazuje się więc pionierem, wiernie oddającym pokoleniowe doświadczenie przebodźcowania, alienacji, ale też niedosytu, perwersyjnego zaciekawienia. Doznania związane z internetowymi wyprawami zdają się niesamowicie istotne, pozwalają dostrzec realia produkcji naszych pragnień i lęków. Autor czerpie z nich, podpina się pod te łaknące generatory, przekształcając adaptacje w przekaźnik swoich fabrykacji. W istocie – w tej rozbłyskującej i ciemnej istocie zamieszkującej szaleństwo – nie istnieją bowiem dziedziny czy obiegi względnie niezależne: produkcja jest natychmiastową konsumpcją i zapisem (enregistrement), zapis i konsumpcja bezpośrednio ustanawiają produkcję, chociaż determinują ją w ramach samej produkcji. A zatem wszystko jest produkcją – diagnoza Gilles’a Deleuze’a i Felixa Guattariego, zawarta w Anty-Edypie (przeł. Tomasz Kaszubski), zdaje się wybrzmiewać jeszcze głośniej w erze internetowej schizofrenii, autoodtwarzania oraz form krótkometrażowych, z których czerpie również Pięć adaptacji.

Bezwzględnie najbardziej angażującym fragmentem nowego zbioru Górniaka pozostaje Adaptacja Rzeźby. Tytuł odnosi się do projektu Katarzyny Kozyry, kontrowersyjnej polskiej artystki. Autor równocześnie przybliża czytelnikowi jej twórczą praktykę i łączy z tą praktyką własną poetykę. Górniak stara się przywrócić rzeźbie, zdehumanizowanej przez instynktownie powierzchowną krytykę, jej ludzką formę. Autor przemawia ustami Kozyry – spójrz na mnie w końcu, spójrz mi w oczy. Przede wszystkim skłania nas jednak do spojrzenia w głąb siebie, co prowadzi do przekształcenia opowiadania w piękny hommage odzwierciedlający artystyczny imperatyw autorki Piramidy zwierząt. Dobitny opis skórowania konia wyróżnia tekst na tle pozostałych, zachodzi za skórę, zostaje tam, kłując i gnijąc, tak samo jak czyniły to nagrania wideo towarzyszące skandalizującej rzeźbie Kozyry.

Częścią zbioru opowiadań jest również monolog wewnętrzny parówki. Tym razem autor zajął się dramatem Filipa Matwiejczuka, którego twórczość poetycka stanowi wyraz bliźniaczych obaw względem prozy Górniaka. Wyraźnie widoczne jest to w tomie Różaglon: Bo człowiek oprócz życia seksualnego ma jeszcze życie defekacyjne i konsumpcyjne, które ważniejsze są od tego pierwszego. A nad tym wszystkim co panuje? No życie zawodowe( KONTENT, Kraków 2020, s. 15). Górniak podejmuje się kontynuacji historii postaci z lodówki, która pojawia się w tekście Pleśń i keczup, opublikowanym na łamach „Dialogu” w 2024 roku. Wypełnia jaźń parówki wspomnieniami, zmartwieniami, nadzieją, a ta bulgocze, boi się przyszłości, wylewa się poza folijkę. Jest to kolejny sprytny sposób na opowieść o sobie, o skutkach życia w późnokapitalistycznej rzeczywistości, utracie autonomii i nieodpartym wpadaniu raz za razem w schematy myślenia apokaliptycznego. Trzeba przyznać, że to najsłabsza z adaptacji, ratują ją jednak charyzma Górniaka, łatwość, z jaką przychodzi mu patrzenie na wszelką materię z empatią, oraz elastyczność jego języka. Mati jest zmiennokształtny.

Adaptacja nastroju to spotkanie twarzą w twarz z autorem, eksploracja rozmaitych autofikcjonalnych chwytów, nieokiełznany strumień świadomości, potwierdzający forsowaną tezę o szerokim potencjale formy, którą testuje. Codzienność przelewa się przez palce, a ty przelewasz się wraz z nią. Ucieka sen, uciekają ludzie, pieniądze, nawet myśli, a ty starasz się je jakoś dogonić – trwa nieskończona gonitwa. Wokół tak wiele rzeczy, których można się bać, tak wiele sygnałów o nadchodzącym końcu, tak wiele bodźców do dalszego biegu. Ostatecznie jednak ten wszechogarniający nadmiar okazuje się jedynie częścią indywidualnego doświadczenia zwykłego typka. Za to właśnie cenię Mateusza Górniaka. Jest sąsiadem, kolegą z ławki, polskim chłopakiem z Polski, zamulającym przed telewizorem, chodzącym na spacer, snującym teorie spiskowe, głęboko cierpiącym i intensywnie kochającym. Mówi głosem pokolenia, słyszymy go głośno i wyraźnie.

Mateusz Górniak, Pięć adaptacji, Wydawnictwo Ha!art, Kraków 2025.

Paweł Rybicki

MASEŁKO

jasno.

TIK-TAK

biel. metalowe łóżko.

krzesło pod pachami.

taca. leki. kostka.

bez dnia. ta sama pora.

TIK-TAK

twarz

blisko.

mówią imię.

próbuję je

podnieść.

zostaje.

TIK-TAK

w palcach

małe.

ciemne.

język

stoi.

usta

nie pamiętają.

ślina.

TIK-TAK

kciuk

rozchyla wargę.

wkłada.

kakao.

cukier.

miękko.

na języku.

TIK-

kuchnia.

stół.

cerata

w kwiaty.

radio

za głośno.

„nie brudź”.

na łóżko.

mokre ręce

od zlewu.

wąż od pralki.

kapie.

na schodach.

nogi krótkie.

kolano

otarcie.

„dmuchnę.”

papier

złoty.

szeleści.

masełko

śmiech

od dołu,

jakby z szuflady.

Pawełek –

nie.

oczy

dwie pestki.

portmonetka

z łuską karpia.

przyczepa.

rozgrzany plastik

na słońcu.

„weź.”

„dzię–”

-TAK

jasno.

biel. metalowe łóżko.

krzesło pod pachami.

PORĘCZ

kartony.

taśma.

koszulki

na krześle.

worek

z marketu.

kubek

z utłuczonym uchem.

pierścień.

po herbacie.

frotowe prześcieradło.

zawsze drapało stopy.

składam równo.

żeby nie.

zwijało.

miskę

płuczę.

żółty plastik.

osad.

śliski.

tubka.

tłusta szyjka.

wycieram

o spodnie.

plama.

podkład.

czysty.

na wierzch.

woda.

łyżeczka.

powoli.

leki

po 10 mg

do wyrzucenia.

węzeł.

schody.

piach na klatce

chrzęści.

karton

obija udo.

zdarta farba

na poręczy.

na wierzchu

koperta.

lekka.

imię. nazwisko.

z błędem.

włosy

przyklejone

do taśmy.

co cztery godziny

budzi się ręka

i przez moment

nie wie.

ZARAZ

dzwoniłam.

promocja

w markecie

miga.

mówiłeś,

że zaraz.

płyta chodnikowa.

brudny lód

przez spodnie.

beton

trzyma

zeszyt.

kanapka

od ciebie –

zbrylona

pod sobą.

za murem

buczenie.

stałe.

lód

bierze

skórę.

stopy

wklejone

–

zaraz.

NIE MAM PYTAŃ

imię? ________

nazwisko? ________

kołnierzyk za ciasny.

palce poprawiają.

zapach ścierki w kuchni.

buty.

zasznurowane.

równe kokardki.

nie szuraj.

nie pyskuj.

siadaj. niedostateczny.

z kim ty się zadajesz?

po co ci to?

czy ty jesteś poważny?

skończyłeś?

cicho bądź.

zaraz pogadamy.

—

krew z nosa.

nie wytarła.

wciągam.

—

w kościele byłeś?

—

kran cieknie.

kap.

—

dobrze się czujesz, synku?

dlaczego milczysz?

ODPOWIEDŹ: ________

kogo mam wpisać?

kto.

AUTORKI I AUTORZY NUMERU ÓSMEGO ARKUSZA:

Anna Przysada – autorka prozy i poezji, słuchaczka Studiów Literacko-Artystycznych na UJ. Uczestniczka Pracowni przed debiutem prozą realizowanej w ramach festiwalu Biura Literackiego TransPort Literacki. Publikowała m.in. w „Stronie Czynnej”, magazynie „Suburbia”, w „Szkicach” i „Kwintesencji”, gdzie również redaguje. Pracuje nad debiutanckim tomem opowiadań Włos w zupie. Mieszka we Wrocławiu.

Dominika Król – wrocławska poetka, absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie Wrocławskim. Publikowała m.in. w „Notatniku Literackim”, na stronie Wydawnictwa j oraz e-Elewatorze.

Roberty Rutyna – inżynier z Krakowa. Publikował na łamach e-elewator-a, Wydawnictwa J, Kwintesencji, stron SPP Oddział Kraków oraz Peronu Literackiego Biblioteki Kraków, a także w PKPzinie.

Natalia Prill – polonistka i anglistka, absolwentka studiów podyplomowych z filozofii i etyki. Autorka prozy i poezji publikowanej m.in. w „Helikopterze”, magazynie „Suburbia”, „Stronie Czynnej”, „Afroncie”.

Maksym Czarnecki – student kierunku kultura i praktyka tekstu na Uniwersytecie Wrocławskim oraz były pracownik KFC. Astmatyk. Uwielbia oglądać filmy. Dobrze potrafi tylko pisać.

Paweł Rybicki – mieszka w Poznaniu. Poetycko debiutował w 2026 roku w „Dwutygodniku”. Pisze o bliskości, ciele i rzeczach, które zostają.

Redakcja ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Kamil Figas, Kaja Kędzioł, Zuzanna Madurska

Opracowanie październikowego ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Kaja Kędzioł

Kontakt: osmy.arkusz.odra@gmail.com

Projekt
Wydawca

^[1]M. Miętus, Zaadaptować można wszystko. Rozmowa z Mateuszem Górniakiem, Dwutygodnik.com, [dostęp: 02.09.26].

^[2] X. Brooks, Werner Herzog: I’m fascinated by trash TV. The poet must not avert his eyes, The Guardian [dostęp: 07.07.26].

PAŹDZIERNIKOWY NUMER „ODRY” 10/2026

Zapomniani beatnicy: Jack Micheline i Herbert Huncke

Prawa twarz Kościoła • Czerski: Koniec epoki nAIwności?

Skandalistki wchodzą do historii • Polacy nabici w skarpetę

Teatr Czerczuk • Kino Smoczyńskiej • Biennale w Wenecji

Proza Malzahn i Holzera, wiersz Bergmana • Felieton Anny Janko

Spis treści 10/2026:

PRAWA TWARZ KOŚCIOŁA

3 Maciej Dymkowski
Kościół polskiej prawicy

8 Z Pawłem Gużyńskim
rozmawia Błażej Torański
Bal na Titanicu

16 Piotr Gajdziński
W oczekiwaniu na mesjasza

22 Joanna Solska
Polacy nabici w skarpetę

28 Beata Maciejewska
Skandalistki wchodzą do historii

37 Piotr Czerski
Nieznośny ciężar nieważkości

46 Wojciech Albiński
Mechaniczny Turek, czyli AI i ja

50 Szczepan Kopyt
Mój wiersz

zapomniani beatnicy

53 Janusz Zalewski
Jack Micheline i Herbert Huncke,
czyli jak się zatracić

61 Jack Micheline
Wiersze

66 Jack Kerouac
Wprowadzenie do River of Red Wine
Jacka Micheline’a

67 Herbert Huncke
Opowiadania

70 David Bergman
Wiersz

73 Miłka O. Malzahn
Opowiadania

81 Joanna Lech
Wiersze

83 Ryszard Holzer
Wyspa Wielkanocna

90 Krystyna Kuczyńska
Wędrówka w odległe rejony

97 Rozmowa Renaty Głowackiej
Paryski Teatr Elizabeth Czerczuk

103 Sabina Wojnarowska
Wyrodna córka polskiej szkoły filmowej

108 Z Mateuszem Bartą
rozmawia Zuzanna Madurska
Metaformy

112 Marcin Adamczak
Odyssea secularis

114 Anna Janko
Bóg w butach

116 Jan Miodek
Nade mną brzoza witkami szepce

118 Marta Mizuro
Średnia znajomość

120 Mariusz Urbanek
Kryptoprzewodnik po kryptowalutach

Nad Książkami

122 Karol Maluszczak
Widzieć i czuć bardziej

124 Karol Płatek
Na Mauritius, a nie na Madagaskar

125 Julia Kardas
Patopraca

127 Radosław Wiśniewski
Wstęp do ostatniego rozdziału

129 Henryk Mazurkiewicz
W obronie autorytetu

134 W Oficynie

136 Pocztówki Literackie
Karola Maliszewskiego

137 Sygnały
PREMIERA W TEATRZE NORWIDA,
PŁYTA JANUSZA CEDRY, WERNISAŻE

144 Filip Zawada
Felieton rysunkowy

145 8 Arkusz
Pomidorowy abiekt

Odrę można czytać także online na www.e-kiosk.pl i www.nexto.pl

Wydawcy:
Instytut Książki
Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu – Instytucja Kultury Samorządu Województwa Dolnośląskiego

Wydawnictwo dofinansowane z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego

Projekt wydawniczy pod nazwą „Ósmy Arkusz ODRY” w miesięczniku „Odra” dofinansowano przez Miasto Wrocław

Laur Wrocławia dla Miesięcznika „Odra”

Wyróżnienia TMW za rok 2026
22 września 2026 roku o godz. 12.00 odbędzie się uroczystość wręczenia wyróżnień i odznaczeń Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Kandydaci do nagród zostali zgłoszeni przez znane instytucje i osoby prywatne. W swoich laudacjach podkreślały one pełną pasji i profesjonalizmu działalność tych wybitnych osób na rzecz miasta. Rozszerzona Kapituła Wyróżnień i Odznaczeń TMW zebrała się 11 czerwca 2026 roku pod przewodnictwem Haliny Okólskiej w Kamieniczce „Małgosia”. Przybyli podjęli uchwałę o przyznaniu w tym roku z okazji 70-lecia TMW trzech Laurów Wrocławia wybitnym osobowościom oraz dwóch Laurów Wrocławia znaczącym dla miasta instytucjom. Ustalono również, iż osoby, na które głosowało nie mniej niż trzy osoby, otrzymają Diamenty Wrocławia. W wyniku demokratycznego głosowania, spośród 11 kandydatów, wyłoniono trzech laureatów Lauru Wrocławia: prof. dr. Jana Biliszczuka, Joannę Kuciel-Frydryszak oraz Grzegorza Schetynę. Laurem uhonorowano również Miesięcznik „Odra” oraz Klinikę „Przylądek Nadziei”. Diament Wrocławia otrzymają: dr n.med. Adam Domanasiewicz, Gabriel Leonard Kamiński, prof. dr Mirosław Kocur, Sławomir Piechota, Grupa Luxus, Szkoła Podstawowa nr 76 z Oddziałami Sportowymi im. I Armii Wojska Polskiego, Szkoła Podstawowa nr 97 z Oddziałami Sportowymi im. Jana Brzechwy, Miejska Biblioteka Publiczna Filia nr 23.

Spotkanie poprowadzą:
Zbigniew Magdziarz – prezes TMW
Halina Okólska – przewodnicząca kapituły wyróżnień i odznaczeń
Lech Błaczkowski – członek prezydium TMW

W części muzycznej:
Tomasz Marut – fortepian

Tomasz Marut – doktor sztuk muzycznych, artysta marki Yamaha, jeden z najbardziej aktywnych i docenianych polskich pianistow swojego pokolenia. Jest absolwentem Akademii Muzycznej im. K. Lipińskiego we Wrocławiu w klasie fortepianu prof. Pawła Zawadzkiego. Jest pierwszym w historii wrocławskiej Akademii Muzycznej wypromowanym doktorem sztuki, którego rozprawa otrzymała wyróżnienie. Obecnie jako adiunkt prowadzi klasę fortepianu w macierzystej uczelni. Został zwycięzcą 26. Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego Piano FVG 2026 oraz laureatem nagrody specjalnej Premio 900 za najlepsze wykonanie utworu współczesnego, a także nagrody Central European Initiative. Za dotychczasowe dokonania artystyczne otrzymał stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Stypendium Rektora Akademii Muzycznej we Wrocławiu, Stypendium Fundacji Piotra Klera i Stypendium Prezydenta Wrocławia.
Tomasz Marut – rozszerzona nota [pdf]

WRZEŚNIOWY NUMER „ODRY” 9/2026

O Putinie, wojnie i Ukrainie: Rzeczkowski, Iwanow, Dymkowski, de Lazari

Kubitsky: Co dzieli Skandynawów • Rozmowa z Magdaleną Parys

Karolina Rakowiecka-Asgari: Literatura Iranu (esej i przekłady)

(Nie)wspomnienie o Swinarskim • Wizje Knappa • Ojczyzna – dwugłos

Mój wiersz: Grzegorz Wróblewski • Klimko się żegna, Zawada wita

Spis treści 9/2026:

2 Grzegorz Rzeczkowski
Wojna o umysły

10 Z Nikołajem Iwanowem
rozmawia Mariusz Urbanek
Komercyjna wojna Putina

18 Maciej Dymkowski
W sąsiedzkim imaginarium

23 Z Andrzejem de Lazarim
rozmawia Piotr Gajdziński
Rosją włada strach

29 Wojciech Łuczak
Wyboista droga

34 Jacek Kubitsky
Duńczycy, Szwedzi i imigranci

40 Grzegorz Wróblewski
Mój wiersz

LITERATURA IRANU

42 Mohammad Reza Szafi’i Kadkani
wiersz

44 Karolina Rakowiecka-Asgari
Długi cień cenzora

55 Foruq Farrochzad
wiersze

61 Atusa Afszin Nawid
Powrót latających ryb

64 Huszang Ebtehadż
wiersz

66 Sadeq Hedajat
Ślepa sowa

74 Z Hatifem Janabim
rozmawia Sergiusz Sterna-Wachowiak
W słońcu Wschodu, w cieniu Babilonu

78 Z Magdaleną Parys
rozmawia Krzysztof Okoński
Kiedy rzeczywistość dogania fikcję

89 Elżbieta Binswanger-Stefańska
Swinarski. Genialny szaleniec – szalony geniusz

96 Jacek Waloch
Stefan Knapp. Alchemik i wizjoner

100 Lesław Czaplińki
Rzeczywistość czy fikcja?

103 Jan Władysław Woś
Achille Stazio

105 Marcin Adamczak
Europa, rok zerowy

107 Jan Miodek
We wrześniu o Wrześni i wrzosie

109 Jacek Sieradzki
Błysk

112 Marta Mizuro
Chodząca katastrofa

114 Hubert Klimko-Dobrzaniecki
Ostatni

115 Mariusz Urbanek
Doktor Dolittle i protest zwierząt

Nad Książkami

117 Jarosław Petrowicz
Władza nad językiem

119 Joanna Ośka
Ciemnozłocista przepaść

120 Andrzej Juchniewicz
Co widać w pęknięciach i załamaniach

122 Wojciech Kaliszewski
Przypowieść o każdym z nas

124 Anna Karczewska
Na wsi chowane

128 W Oficynie

129 Pocztówki Literackie
Karola Maliszewskiego

130 Sygnały
DWIE BARBORY, WIENER FESTWOCHEN, JÓZEFA KOGUT, TEATR NA FAKTACH

140 Wernisaże

144 Filip Zawada
Felieton rysunkowy

145 8 Arkusz
Nawroty, porządki, przewroty

Odrę można czytać także online na www.e-kiosk.pl i www.nexto.pl

Wydawcy:
Instytut Książki
Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu – Instytucja Kultury Samorządu Województwa Dolnośląskiego

Wydawnictwo dofinansowane z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego

Projekt wydawniczy pod nazwą „Ósmy Arkusz ODRY” w miesięczniku „Odra” dofinansowano przez Miasto Wrocław

8 ARKUSZ. 9/2026

KŚ, AK, MM

NAWROTY, PORZĄDKI, PRZEWROTY

Znowu wrzesień, ale nie dla nas back to school ani nawet back to the future, choć też w jakimś sensie wracamy. Czy może raczej: staramy się nawrócić w stronę przeszłości, narodowego imaginarium i (nie)byłych autorytetów. Po co? Buńczucznie stwierdzamy: żeby zrobić z nimi porządek, a może nawet przewrotnie – co nieco docenić dawne dzieje, symbole i pamięci.

Otwieramy mocnym zestawem wierszy Alicji Roszkowskiej, bo nasz wrzesień poezją stoi. Autorka mocuje się z polskimi mitami i spogląda w stronę głośnego ostatnio reżysera teatralnego, konfrontując z nim swoją wizję wspólnoty. Nad zestawem Mykyty Chertoliasa krąży pewien ptak, ale ostatecznie nie okazuje się wcale orłem białym. W Lewiatanie Anastazji Diany Pluty na pierwszy plan wysuwa się refleksja nad miejscem jednostki w strumieniu historii, miniatury Zu Witkowskiej ewokują egzystencjalne lęki podmiotów w starciu z uniwersaliami, a w zamykającej Ósmy Arkusz przewrotnej Tęczy grawitacji Wojciecha Szałajki w szeregu obok siebie stają chociażby Czesław Miłosz, drony oraz małpi Tytus. Pomiędzy świetnymi wierszami skryły się nam też dwie intrygujące recenzje. Agnieszka Sokołowska czyta Alis Ubbo Agaty Puwalskiej, wysuwając postulat, że warto raz za razem wypuszczać się na nieznane wody. Paweł Kałuża zaś snuje fantazję o potencjalnej poetyckiej utopii w kontekście trzeciej książki Pawła Kusiaka – przypominamy, że nierzadko podniosłe cover: Credo ukazało się pod naszym wszechtronatem!

Redakcja Ósmego Arkusza

fot. Maciek Bielawski / maciekbielawski.pl

Aleksandra Roszkowska

Termopile polskie^[1]

spróbuj rozłożyć naród na więcej niż dwie części

martwe pszczoły upojone plastrem miodu król

gdzie jest król powinien wisieć powiewać na wietrze

(jak

biało

czerwona

flaga)

spróbuj wyśpiewać naród jak kołysankę i nie dziw się:

Alle Augen zu, alle haben süße Träume

mali powstańcy śpią gdy Saturn

(pożera

swoje

martwe

dzieci)

zaciągnij się poczuj w płucach woń oblężonych miast

dawkuj naród zbyt duża dawka rodzi proroków i wieszczów

ich twarze owija czarny strecz chcieliby krzyczeć:

(nie wiemy

kiedy

zaczął się

najazd)

(nie wiem

kiedy

skończy się

najazd)

bad trip po biało-czerwonym

niezależnie od koloru dyktator

musi przede wszystkim dzierżyć

wysoko w dłoni

flagę

w prawej nienawiść w lewej nienawiść

pośrodku białka oczu głębokie

na sześć

stóp

wyczuwam w nich

lęk głód

mały chłopiec śpiewa żywym

wesołą piosenkę:

kukiełki chodzą pięknie ubrane

po górach

z kości

tańczą nad przepaścią świata

spadają do szklanek

mleka

topią się na

czerwono biało

gdy państwo upada orzeł nurkuje głową w dół

zrzuca koronę

głowa

oznacza stabilizację pewność ciała

co robiłeś gdy napadli na miasto wyciskali z niego ostatnie soki

a ludzi jak pestki wyrzucali na bruk

– prowadziłem armię barbarzyńców na Rzym

serce

bije

nawet poza ciałem

nawet w ziemi

pom pu je krew

kręgosłup

owija półkolisty

amfiteatr

kręgi

powoli pękają

pod wpływem

widowni

pewnego dnia

przerwą

rdzeń

Agnieszka Sokołowska

Ocean wyobraźni. O Alis Ubbo Agaty Puwalskiej

Tytuł najnowszej książki poetyckiej Agaty Puwalskiej to Alis Ubbo, co oznacza bezpieczną przystań albo przyjemną zatoczkę. W czasach starożytnych Fenicjanie, którzy parali się żeglarstwem i kupiectwem, mieli tym mianem określać miejsce u ujścia rzeki Tag, gdzie dzisiaj znajduje się Lizbona. Naprowadza to czytelnika na istotny trop, ponieważ osoba mówiąca w wierszach postępuje jak wytrawny żeglarz i przybija do brzegu, ale nie zatrzymuje się tam na długo. Jej żywiołem jest morze i ruch, zaś portowe miasto nie stanowi bynajmniej stacji przeznaczenia, lecz jawi się tylko jako jeden z przystanków w toku podróży.

Znalezienie się w obrębie miejskich murów oznacza bezpieczeństwo, ale uzyskane za cenę wolności. Stały ląd, oddzielony od morza przytłaczającą portową infrastrukturą, staje się dla podróżnika azylem i zarazem więzieniem:

miasto pragnie przybysza

choć z portu wyrastają pręty

kolce i naciągi wyzwalają ochotę powrotu

do nieznanego (s. 44).

Wertykalne, ostre kontury masztów w porcie zostają skontrastowane z białą tkaniną żagla, zaś sama podróż okazuje się najlepszym schronieniem: bezpieczne jest wnętrze żagla wnętrze wstęgi / ich nieskończony splot (s. 44). Na morzu znika konieczność wyboru między właściwą a niewłaściwą drogą. Możliwy staje się ruch w każdą stronę, niepodlegający hierarchizacji ani wartościowaniu. Wypływając na szerokie wody, osoba mówiąca musi jednak zmierzyć się z alienacją i samotnością, odkrywa niepewność materii która nie znajduje brzegu / ani towarzysza (s. 22), uczy się samemu sobie być miejscem (s. 13). W otwartej przestrzeni tym bardziej liczy się sztuka nawigacji czy też – w naszym przypadku – narracji, którą Puwalska bez wątpienia opanowała.

Autorka unika marynistycznych obrazków czy akwatycznych klisz, obierając poetykę abstrakcji i surrealizmu. Uniwersum Alis Ubbo od pierwszych stron jawi się jako zaskakujący świat na opak: na smyczy chodzą tu ludzie zwierzęta / grają na lirze (s. 8), kobieta i mężczyzna unoszą się na rybie (s. 16), tłum cieni / na linie / opuszcza żółwia (s. 45), a wszystko to parawan czerwony śledź (s. 13). Przyjęta w książce perspektywa jest posthumanistyczna, a widziany z oddalenia człowiek zostaje sprowadzony do ludzika na płycie lotniska, bezwolnej marionetki czy pacynki. Inni bohaterowie tomu – tacy jak anonimowy obserwator czy też chór – nie podlegają antropomorfizacji i uderzają swoją obcością.

Puwalska komponuje plastyczne, sensualne obrazy, zdradzając wrażliwość na malarskie właściwości materii, takie jak kolor czy faktura. Podejmuje również autotematyczne rozważania nad wierszem jako narzędziem poznania oraz nad mową poetycką, której najważniejszymi właściwościami powinny być subtelność oraz precyzja. Wszak nie o to chodzi żeby język miał wybieg i perliste wygięcie / raczej żeby był / igłą / która dotyka / kroplą w próżni (s. 23). Tę frazę, powtórzoną w tomie dwukrotnie (z niewielkimi modyfikacjami), można odczytywać jako poetycki manifest. Autorka opowiada się za oszczędnością środków wyrazu, posługuje się fragmentem i elipsą, ale zarazem kultywuje piękno słowa, wydobywa je za sprawą starannych zestawień, często opartych na brzmieniu i aliteracji.

Alis Ubbo dzieli się na trzy części, różniące się zamysłem kompozycyjnym. Część pierwsza to zapiski z dziennika pokładowego. Wpisy opatrzone zostały pustymi miejscami na daty, co sugeruje, że historia rozgrywa się poza czasem i wymyka się porządkowi kalendarza. Z kolei w poemacie lekkość odniesień: wędka sięga w ocean, będącym drugim członem książki, dominują uwolnione przestrzenie, a słowa – zanurzone w morskiej ciszy – zostają rozrzucone na stronach. Ostatnia część, zagubione narracje, przywiodła mi na myśl mityczną Atlantydę. Zaginiona cywilizacja, o której pisał Platon, do dziś pozostaje przedmiotem spekulacji i poszukiwań. W Alis Ubbo kres narracji – rozumianej, jak sądzę, jako jedna, kanoniczna opowieść o świecie – rozgrywa się na naszych oczach. Poetka dostrzega tę zmianę i podejmuje się łowienia pozostałych fragmentów historii oraz ich rekonstrukcji:

pośród tłumu który podjadając lody ciesząc się

obserwuje zatopienie strefy

przyłożenie niewinne i nieoczekiwane

skruszenie narracji (s. 48).

Podobnie jak w otwartych światach, w najnowszym tomie Puwalska odnosi się do tradycji polskiej awangardy artystycznej. W poprzednim zbiorze wskazówką było motto, zaczerpnięte z Teorii widzenia Władysława Strzemińskiego. W Alis Ubbo bezpośrednie nawiązania stanowią projekt okładki, na której wykorzystano rysunek Mieczysława Szczuki, oraz nota autorska, gdzie wspomniany został poemat obrazowy Europa Anatola Sterna, opracowany graficznie przez Szczukę i Teresę Żarnower. Związki Puwalskiej z awangardą nie ograniczają się jednak do upamiętnienia malarza konstruktywisty ani przypominania intermedialnych, słowno-obrazowych projektów z czasów dwudziestolecia międzywojennego. Operowanie przerzutnią, asocjacyjne jukstapozycje obrazów i myśli, zastosowanie zapisu symultanicznego, namysł nad fizjologią widzenia artystycznego, futurystyczna fascynacja ruchem, pędem i maszynowością utwierdzają miejsce Puwalskiej jako kontynuatorki przedwojennej awangardy.

W kontekście zainteresowań autorki problematyką wizualności w Alis Ubbo nieprzypadkowo pojawiają się rzeźby. Te przestrzenne formy implikują myślenie o literaturze w kategoriach architektonicznych. W jednym z kluczowych wpisów z dziennika pokładowego zastosowanie powtórzeń oraz lustrzanie symetryczna kompozycja tekstu sprawiają, że sam wiersz zaczyna przypominać dynamiczną konstrukcję, powstającą niejako w trakcie lektury:

rzeźbię kształt jak opowieść miejsce do ukrycia stawiam

na grzbietach lwów

o oczach wywróconych i sczerniałych torsach

jestem miastem kilku miast

o oczach wywróconych i sczerniałych torsach

na grzbietach lwów

stawiam miejsce do ukrycia rzeźbię opowieść jak kształt (s. 13).

Ostatecznie różnica między oceanem a miastem zdaje się zacierać. Żegluga – czy to morska, czy też gwiezdna – ma przede wszystkim charakter intelektualny. Temu przekonaniu patronuje oczywiście Miron Białoszewski, który w tomie Obroty rzeczy jako pierwszy dowiódł, że eksploracja przestrzeni kosmicznej jest możliwa nawet we własnym mieszkaniu. W Alis Ubbo „wędrówka do wnętrza wnętrza” (s. 17) także polega na wnikliwej obserwacji codziennych, domowych przedmiotów – takich jak zawieszona pod sufitem lampa, która w wierszu Puwalskiej urasta do rangi swoistego mikrowszechświata, a jej kontemplacja staje się początkiem twórczej refleksji:

papierowy abażur rozkłada się

jak wir

a w nim

puste miejsca

po wyciętych gwiazdach

po planetach które odpadły z tej bieli wyłania się

myśl (s. 36).

Fenicka bezpieczna przystań to miejsce wymiany – nie tylko ekonomicznej, lecz również kulturowej. Być może dlatego na kartach Alis Ubbo pojawia się siedmioro bogów szczęścia, pochodzących z mitologii japońskiej. Według podań bóstwa te przemierzają morza świata na łodzi rzeźbionej w kształcie smoka, obdarzając napotkane osoby pomyślnością i dobrobytem. Chociażby z tego powodu, mimo że na horyzoncie majaczy bezpieczny port (s. 11), trzeba wypłynąć na nieznane wody, zarzucić wędkę w ocean wyobraźni.

Agata Puwalska, Alis Ubbo, Biuro Literackie, Kołobrzeg 2025.

Mykyta

***

Płytka blada

Gruźlicy oświeca

Mękę naszych rąk

I w zmarszczkach

Widnieją szpary

W które beton

Wlewamy nie patrząc

Pomiędzy

Ptak wystraszył ciebie

***

I w dzwonie ptak

Utknął powiemy

To nie było nasze

Nasze ręce utknęły

spiżu

Może dotkniemy

Papier cieniem

Pamiętaj

W rękach

Trzymaliśmy

Aorty

***

A w deformacjach

twarze

Straciliśmy nogi

Wyrzuciliśmy wszystkie

Nasiona gołębiom

Co głowy

Swoje w nich nie było

Nas i uzasadnić to

Można tylko sonetem

A w fudze leżą

Anastazja Diana Pluta

Lewiatan

Niesie mnie ziemia nacięta

stalą gniecioną do rytmu

każdego tego samego

przejazdu wzdłuż luk

w spójności imion przystanków

Każda twarda ulica kopie mnie po podeszwach

za każdy krok za prawem Newtona i Niemca i

oka za oko – za

darte granice, szaber i pamięć

grzebiącą co można spod strupów bruku

Piję wodę słodzoną odłożonym kamieniem

przepłukanym z ruin i pożyczonej dumy

pomników niechcianej historii,

zaprawy remontowanych

kamienic skostniałych w poprzek

Wdycham nasz stan powietrza

umiarkowany w skali

kalibrowanej na lepsze, gotowej na dużo gorsze

czasy dla pyłu i ludzi

z ich codziennie cięższym oddechem

Palę kiepy po drodze

po ciężkim dniu, powoli

zostawiam ślad chwili dymu

w schropowaciałych liniach

zaprawy czyjegoś domu

Zasypiam na warstwach dnia

lat i ciał takich jak ja

aż zakopią mnie obok

też wtedy zostanę drogą

kopiącą was po podeszwach

Paweł Kałuża

Księga zapisana wewnątrz i na odwrocie

Każdy zwiedzający wrocławski Ostrów Tumski stanie w pewnym momencie przed pionową ścianą ogromnej bryły. Archikatedra św. Jana Chrzciciela stanowi bowiem bryłę przysadzistą i ciężką, a jeśli wyobrazić sobie jej korzenie, to niewątpliwie musiałyby sięgać głęboko. Wszystko zmieni się jednak w chwili, gdy obserwator wykona krok w tył i podniesie wzrok. Kiedy skieruje spojrzenie wzwyż, dostrzeże strzelistą gotycką wieżę rozpiętą pomiędzy ziemią a niebem. Jego uwagę zwrócą obfite zdobienia; okalające okna misternie rzeźbione łuki, siedzące na gzymsach gargulce, urozmaicające elewację majstersztyki. Nieco na prawo zwiedzający widzi wyrastającą z tej samej świątyni prawie identyczną wieżę. Kształt i strzelistość się zgadzają, ale przy dokładniejszej analizie kolejne detale zaczynają się różnić. Na symetryczną odbudowę zabrakło czasu i pieniędzy. Linia, od której elewacja zaczyna składać się z wyraźnie jaśniejszej barwy cegieł, odpowiada niegdysiejszym zniszczeniom. U współczesnego odbiorcy wywołuje wrażenie, jakby nie została wyrenderowana do końca. A jednak przez to stała się sama czymś zupełnie nowym. Pierwsza wieża pokazuje, czym kiedyś była druga, druga sugeruje, czym ta pierwsza mogła się stać. Jednym ze słów opisujących tego typu zależność jest cover.

Paweł Kusiak w cover: Credo, swojej trzeciej książce poetyckiej, przypomina metodą działania budowniczych rekonstruujących wrocławską katedrę. Patrzy na ruiny, przygląda się temu, co zostało, i próbuje wydobyć esencję z gruzów. To proces pełen napięć, które mnożą się pomiędzy poszczególnymi elementami zbioru. W tekście ścierają się różne dykcje, z których czerpie Kusiak. Równie niejednoznaczne efekty przynoszą próby uchwycenia w wierszu doświadczenia indywidualnej ekstazy i powiązania go z propozycją specyficznie kolektywnej twórczości. Te zawiłe ścieżki mają ostatecznie zaprowadzić nas w rejony rozważań o zasadniczo ontologicznej naturze, które stanowią właściwą stawkę tomu. Kusiak stara się bowiem dokonać wiwisekcji relacji powstających pomiędzy tym, co istnieje, a tym, co potencjalnie mogłoby istnieć – autor poszukuje ogólnej odpowiedzi na pytanie: „Czy jest sens pytać o to, co by było gdyby…”. Warto podążyć jego tropem, zbadać czy reguła coveru jest w stanie doprowadzić nas do odpowiedzi. Zadać pytanie o to, jakie zagrożenia czyhają na wkraczającego na owe ścieżki, czy łatwo się na nich zgubić i czy sam proces gubienia się może odsłonić przed nami pewną wartość.

Za drogowskaz niech posłuży druga część tytułu kierująca nas dalej w rejony religijnego doświadczenia i refleksji. Credo, czyli wyznanie wiary, zostaje w jakiś sposób zremiksowane, złożone z różnych sampli. Nasuwa się więc pytanie: wyznanie wiary w co? To mistyka utrzymana w mrocznej, gotyckiej tonacji. W ciekawy sposób wskazuje na to zabieg interpunkcyjny prowadzony konsekwentnie w całym tomie: kropki wyznaczają końce zdań, ale nowe frazy nie zaczynają się wielkimi literami, tak jakby w książce Kusiaka możliwe były tylko zamknięcia, jak gdyby nic tu nie mogło rozpocząć się od nowa. W tym sensie tom na poziomie składniowym przypomina szereg kolejnych wydarzeń – koniec zdania niczym koniec świata. Jednak te końce są nietypowe o tyle, że nie prowadzą do utopii. Jeśli prześledzimy dzieje narracji o kataklizmach: od Apokalipsy Świętego Jana, przez słynną Utopię Tomasza Morusa, po najnowsze wytwory popkultury pokroju The Last of Us czy Fallouta, zobaczymy, że w każdym z tych dzieł z katastrofy wyłania się utopijna wspólnota. W cover: Credo na pozór nic takiego się nie wydarza. W tym miejscu wybrzmiewają pierwsze pytania o potencjalność: co gdyby zakończenia były tylko zakończeniami? Czy w ogóle możliwe jest definitywne zakończenie czegokolwiek? Kusiak nie daje czytelnikowi prostej odpowiedzi; nowe zdania nie rozpoczynają się tak, jak powinny, lecz mimo to nie przestają się wyłaniać – półżywe:

a żyje coś

na horyzoncie. duszne pola w słowach

ich bezdźwięczne narzędzia.

Poza specyficzną interpunkcją powyższa strofa ilustruje jeszcze inne zagadnienie związane z liryką Kusiaka – wizualną wyobraźnię poety, która pełna jest gotyckich obrazów. Styl gotycki wiąże się tutaj przede wszystkim z architekturą – może właśnie dlatego w religijnej dykcji poety od biblii ważniejszy staje się sam budynek kościoła. Szczególnie istotne są dla niego strzeliste wieże odcinające się na tle nieba, ale i dążące w jego stronę. Wyobraźnia autora porusza się wzdłuż pionowych linii, w jego wierszach myśl, za pośrednictwem obrazów, wyraźnie pnie się ku górze:

po dźwięku poznając niebo

koloru garbowanej skóry lub owalne niebo

i obcojęzyczny śnieg; cienie

wysokie jak kościoły i od kościołów

wyższa astrologia; […]

Kusiak nie ma jednak oporów przed obaleniem tego pionu. Poeta nierzadko przekreśla ścieżkę wstępowania w przestworza, przywołując, na przykład w wierszu Orientuj dom, obraz budynków zrównanych z ziemią :

widziałeś wieże ciśnień zburzone jak w tarocie i niebo od ziemi

oddzielone całą w soplach taśmą policyjną?

Powyższy fragment funkcjonuje w przynajmniej dwóch równoważnych porządkach jednocześnie. Po pierwsze, obraz ruin wzmaga apokaliptyczny nastrój tomu. Poeta przywołuje równocześnie kontekst tarota, w którym wieża oznacza gwałtowną zmianę i wstrząs, ale odsyła również do porządku biblijnego. XVI karta wielkich arkanów przez wielu interpretatorów postrzegana jest jako przedstawienie starotestamentowej wieży Babel. W ten sposób apokaliptyczny obraz miejskiej wieży ciśnień, jak się okazuje, przenosi nas do refleksji nad spustoszoną wieżą Babel, czyli do opowieści o końcu wspólnego języka. W tym punkcie schodzą się razem ewokowane przez poetę obrazy oraz zabiegi formalne (interpunkcja i wielkie litery). Okazuje się, że refleksja metajęzykowa, metapoetycka jest przetworzeniem i odbiciem refleksji metafizycznej.

W cover: Credo, podobnie jak w wyżej wspomnianej historii, dochodzi do pewnego pomieszania dykcji. W utworach niejednokrotnie przewijają się elementy jakby żywcem wyjęte z poezji Konrada Góry, obrazy mięsa, głodu, brudu i cierpienia. Są one jednak przywoływane w podniosłej šalamunowskiej tonacji, przez co jawią się mniej jednoznacznie – czasem wręcz sakramentalnie. Dobrze widać to w wierszu Macie tam siebie?, którego pierwsza strofa trzyma się blisko ziemi, nisko:

potykała się tędy sarna

której miasto wyżarło mięśnie.

teraz woda wysoka i mętna jak flegma

tamtych spod ujebanych proporców

i lnianki i huty.

Ale już w trzeciej imaginarium staje się monumentalne:

ubyło psalmu z krwią tamtej sarny.

za ziemią rozmokłą pragnie

przyjść ziemia ognista. rzeczy są wykonalne

jak jutrznia i przybywa koszmaru.

za duszny był rok:

Można przyjąć, że poezja Kusiaka wyznacza pewną mistyczną ścieżkę, ale jest ona nieustannie przecinana przez cudze dykcje, co poeta zresztą ochoczo eksponuje. W książce roi się od dedykacji, znanych nazwisk, mott, cytatów, odniesień i nawiązań. Ta strategia to część szerszego projektu, który polega na podkreślaniu kolektywnego charakteru twórczości poetyckiej . Żaden wiersz w cover:Credo nie wisi w próżni. Wspólnota, która nie wyłania się po apokalipsie, może zaistnieć w opowieści o niej. Przewodnikiem po tych splątanych drogach w tomie okazuje się Kacper Bartczak, autor zawartego w książce posłowia. Dołączenie tego komentarza budzi we mnie mieszane uczucia: z jednej strony ogranicza to wolność eksploracji na własną rękę, z drugiej stanowi gest wyciągnięcia pomocnej dłoni do czytelnika, obietnicę wprowadzenia go w tę niezwykle złożoną i skomplikowaną wspólnotę lirycznej opowieści. Z trzeciej – sama decyzja o tym, że posłowie w tomiku jest potrzebne, mówi już wiele o jego poezji: to wiersze hermetyczne, w których wiele kontekstów, może poza tymi religijno-mistycznymi, pozostaje nieczytelnych dla odbiorców spoza poebańki.

Maksymalistyczna, zarówno intertekstualna, jak i metarefleksyjna liryka, wydaje się nie zawsze osiągać zamierzony ekstatyczny efekt. Momentami wiersze, zamiast piętrzyć się w strzeliste konstrukcje, zapadają się pod własnym ciężarem, jak gdyby nie były w stanie – mimo chęci autora – oderwać się od ziemi. Ten gotycki potwór Frankensteina-Kusiaka, niczym w oryginalnej powieści Mary Shelley wymyka się spod kontroli i zaczyna żyć własnym życiem. Poeta zdaje się jednak być tego świadomy, tematyzuje to we fragmencie poematu Luperkalia:

zapałka potarta o powiekę zaczyna rok

trybem warunkowym i cudownym rozmnożeniem

płomieni w świątyni a nocne mycie ulic

wyprzedza poetów od śmierci:

oni zwęszyli krew: na początku jest słowo

i słowo jest

w nadmiarze:

potopić je lub rozdać sąsiadom. nie ucieknie.

operuje się językiem i zmianą ciśnienia.

słucham napływów prądu jak szeptu

kojącego: przyszedłem

Ta naraz eklektyczna i hermetyczna dykcja, pozszywana z czerpanych z różnych poziomów elementów (podniosłych i wulgarnych, niskich i wysokich), jest momentami niezgrabna i chaotyczna, jednak ostatecznie bez wątpienia działa. Jak przystało na wiersze religijne, tam gdzie nie wystarcza rozum, wkroczyć musi wiara. To książka, która wymaga od czytelnika nie tylko analizy, ale też uwierzenia w projektowany przez nią obraz świata. A kiedy zawierzymy poecie, ten z pozoru martwy byt ożyje, trochę jak potwór z powieści Shelley, trochę jak Jezus Chrystus.

Chociaż po książce Kusiaka krążą nie tylko gotyckie widma – w wierszach pojawia się między innymi postać Karola Marksa – tom okazuje się najciekawszy w momentach, w których bunt socjoekonomiczny zlewa się w jedno z buntem eschatologicznym. Poeta stawia tezę, że w czasach najpóźniejszego kapitalizmu są one w zasadzie tożsame. Za pośrednictwem politycznej samozwrotności tej poezji autor pozwala nam pomyśleć o potencjalnej wspólnocie, którą konstytuuje opowieść. Pisarz piętrzy kolejne pytania: co gdyby Babel nigdy się nie wydarzył? Czy gdyby wszyscy pisali jeden wiersz, zdołaliby ocalić naszą rzeczywistość przed neoliberalnym potopem? Kusiak zdaje się wierzyć, że tak. Cover:Credo jest wyznaniem tej wiary.

Paweł Kusiak, cover: Credo, FUNDACJA KONTENT, Kraków 2026.

Zu Witkowska

straszne

wskazujesz na odprysk mówisz

straszne nie widzisz widzę

ptak o szerokich skrzydłach

dłoń jak spod dłuta Fidiasza

horror vacui

bezradne w skórnej zbroi

pozwól mu

odpocząć aż

przypomni sobie że jest

cząstki elementarne streaming

górny dolny prawdziwy

dziwny powabny piękny

bierzcie i noście swoje ciała

noście jak naszyjnik

Wojciech Szałajko

Tęcza grawitacji

Najsampierw

shout-out dla mojego miasta Szczecina

za występ w jedynym-sensownym

opowiedzeniu o czym była druga

ale nie o tym

drony nagrywały

klipy nie mniej rwące od POV niegrzecznych

modelom na naukę rzeczy całkiem sprzecznych

z prawem (postulowanym) pana Asimova

oto antropozoik doigrał się słowa

nieopodal letsplaya obok patościeku

bohaterska maszyna fraguje w człowieku

deep jest fake grób jest płytki udostępniam wiarę

serwerownie chłodniejsze niż katedry stare

bajtów już undecylion bajeczek dla Trurla

cutscene podświadomość nowa się wyturla

random umie w neurony i mu nie wybucha

little boy mały w główce od ucha do ucha

wszystko to katamorfizm rację ma zalążki

i tak dawno już mają wszystkie nasze książki

ale małpy

czytam dzieje królestwa małp

piszę historię dziecięcej wspinaczki po drzewach

nawołuję: Tytus to ty?

choć się uczłowieczyć

choć przez uplastycznienie umuzykalnienie

przez pracę

miłość w innych pozycjach

wiersz Tytusa:

prosty jest ludzki kręgosłup

w nim mieszka wahanie

strach i nadzieja

i się nam wydaje

dlatego zadbajmy o nasze kręgosłupy!

troszkę pokrzywione

przyjmując pozycje

świecy pługa kobry

niektórzy mówią kręgosłup to po co

w dzisiejszym świecie licz pojemność czaszki

nawet zawartość wlana do słoika

będzie cogito

inni idą dalej

i wylewają kąpiel elementów

chuchają –

struktura

obudzi świadomość

oni nie mają właśnie

wannolotu

a wystarczyło zawiesić rybackie sieci

na telefonicznych słupach (anachronizm)

skaczące szybujące

światło-wodzące pająki (arachnofobia)

miliardy kokonów

tęcza grawitacji (aromaterapia)

AUTORKI I AUTORZY NUMERU:

Mykyta Chertolias – poeta i artysta wizualny mieszkający w Krakowie.

Paweł Kałuża – pochodzi z Górnego Śląska. Absolwent kierunku Kultura i Praktyka Tekstu na Uniwersytecie Wrocławskim. Laureat konkursu na opowiadanie Fikcja, fiksacja, mistyfikacja organizowanego w ramach Festiwalu Góry Literatury 2025. Swoje teksty publikował w „POZa Linią”, „Ósmym Arkuszu Odry”, „Zakładzie”, „Notatniku Literackim” i „Stronie Czynnej”.

Anastazja Diana Pluta – pisze poezję, prozę, piosenki, . Publikowana wcześniej m.in. w antologii Grupy Wydawniczej Alpaka i zinie „ANARKISS”. Udaje, że coś robi na wrocławskim kulturoznawstwie I stopnia.

Aleksandra Roszkowska – studentka filologii polskiej. Jej wiersze pojawiły się dotychczas w ,,Tlenie Literackim” i ,,Stronie Czynnej”.

Agnieszka Sokołowska – absolwentka sztuki przekładu oraz prawa na Uniwersytecie Wrocławskim. Publikowała teksty krytycznoliterackie w „Odrze”, „Stonerze Polskim”, magazynie „Zakład”. Lubi poezję i góry, mieszka we Wrocławiu.

Wojciech Szałajko – publikował w „Toposie”. Po przepaleniu lampy elektronowej na 15 lat stracił funkcję rymowania.

Zu Witkowska – autorka tomów poetyckich Fluid (WBPiCAK, 2022) i Podręcznik lizania ran (WBPiCAK, 2025) oraz powieści Śluza (Znak Literanova, 2026). Laureatka Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO (2026). Prezentowane tu wiersze pochodzą z jej trzeciej książki poetyckiej pt. Relaksja, która ukaże się w 2027 roku nakładem Wydawnictwa Biblioteki Wielkopolskiej (dawniej WBPiCAK).

Redakcja ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Zuzanna Madurska

Kontakt: osmy.arkusz.odra@gmail.com

Projekt
Wydawca

^[1] reż. Jan Klata.

8 ARKUSZ. 7-8/2026

POLIFONIE

Nadeszły wakacje, a wraz z nimi szum morza, brzęczenie komarów, echo na górskich szlakach. A skoro wszystko dźwięczy, również i Ósmy Arkusz powinien trochę wybrzmieć. I brzmi językami: poetów, prozaików, DJ-a i wszystkich tych, którzy chcą oddać swój głos, połączyć różne rejestry.

Właśnie o połączeniach pomiędzy muzyką a poezją pisze w eseju otwierającym Arkusz Kamil Kawalec. Na pograniczu muzyki i liryki sytuują się również erotyki Janki Święs. Troszkę nam się zrymowało. Nie mógł tego niestety usłyszeć Jakub Ząbkiewicz, podobnie jak „gwizdani[a], ptak[ów], piszczą[cego] czajnik[a]”. Nie mogła tego również zrobić Katarzyna Olejarczyk w opowiadaniu, w którym zabiera nas na imprezę do klubu Fuga. Różne głosy słyszy za to bardzo dobrze Paweł Stasiewicz. To właśnie dzięki temu wyczuleniu udało mu się skomponować zestaw Przemówień, coverów i featuringów. Poeta przybija sobie piątkę z samplującym Konradem Tomalikiem. O tym, co i w jaki sposób sampluje, przekonacie się podczas lektury.

A to jeszcze nie koniec! Beata Kołodziejczyk w wierszach i Oskar Pajor w eksperymentalnej prozie pokazują, jak muzyka i taniec wpływają na relację z innymi, stając się jedną z form komunikacji. A gdyby jeszcze dodać Beethovena, Wagnera, Cohena? O tych wielkich muzykach (i nie tylko o nich) przeczytacie w ostatnim „dwugłosie” poetycko-prozatorskim Anastazji Diany Pluty i Aleksandry Szymkowiak. Tak właśnie brzmią wakacje w naszym wykonaniu! Zachęcamy do lektury i widzimy się we wrześniu!

Redakcja Ósmego Arkusza

fot. Maciek Bielawski / maciekbielawski.pl

Kamil Kawalec

Teleturniej grany na gorąco

Jestem zamknięty w klatce, pośrodku ogromnej, nieczynnej zajezdni tramwajowej Dąbie. Po bokach zostały umieszczone głośniki spięte w jeden czterokanałowy soundsystem razem z paczkami subwooferów, do których wychodzą CDJ-e i mały eurorack z synthami Michała Macewicza. Z drewnianych konstrukcji sięgających niemal sufitu zwisa biały materiał, napięty pod obraz projektorów VJ Necessary i Yany. Jest ciemno. Jedynie pojedyncze, czerwone PAR-y akcentują wybrane elementy sceniczne przestrzeni, którą zaaranżowaliśmy na potrzeby performansu w trakcie Kongresu Kultury Wrocławia i Dolnego Śląska w 2024 roku. Za kilka minut wchodzę z tekstem, który stworzyłem specjalnie na to wydarzenie. Opracowałem go w formie stemów. Fragmentów, którymi można było żonglować w zależności od intensywności muzyki, światła czy ruchu tancerzy. I kiedy stałem w tej klatce, odczytując kolejne wersy, pomyślałem: a co by było, gdyby czytać wiersze do dżingli? Zrobić z tego teleturniej?

Grechuciarzy wraz z wszelkimi formami poezji śpiewanej zostawiam za sobą. Gitarka, pianinko, flecik? Słuchanie piosenek od początku do końca wymaga innej percepcji muzyki. Odbiór staje się bardziej koncertowy, mniej reaktywny. Czytanie wierszy do muzyki, w którym bierze udział bliżej nieznana liczba osób, stwarza bardzo specyficzne warunki. Chodzi mi nie tyle o czytanie do muzyki, co o umuzycznienie odczytów poetyckich, slamów, turniejów wierszy, open miców.

Głównym nośnikiem odbioru tekstu poetyckiego i muzyki jest czas. Dyrygentem jest orkiestra, czyli właśnie występujące osoby. Dynamika wytworzona z ich interwencji scenicznej, reakcji publiczności, atmosfery wyniesionej z domu oraz tej wytworzonej podczas wydarzenia. Odnoszę wrażenie, że zmiennych jest naprawdę dużo. A to nie wszystko. Nie zapominajmy o muzyczności; warstwie dźwiękowej dołączonej do odczytów. Kompozycji chrząknięć, szurań krzesłami, odgłosów spadających przedmiotów lub tych odkładanych na stolik. Dźwięk w formie gościa, który za sprawą odpowiedniego rezonansu wprowadzi względną harmonię w przestrzeni.

W swoich poprzednich wcieleniach miałem szansę poeksperymentować z formułą grania do wierszy. Od zawsze była to dla mnie szansa na zmierzenie się z medium tekstu i dźwięku we wspólnej czasoprzestrzeni. Mówiąc wprost, noszę w sobie wiarę, że muzyka i liryka mogą realizować się w wielu nowych, wykraczających poza utarte kanony poezji śpiewanej czy innych zgranych formuł, kontekstach. W przypadku podjętych przeze mnie prób ożenku jednego z drugim muzyka najczęściej skręcała w wielowarstwowe, improwizowane sesje grane na instrumentach elektronicznych. Klaster dźwięku, zbudowany w zderzeniu fraz, morfował na żywo. Układał się do kolejnych części odczytu, uwikłany we wzajemną relację: nadawania tonu i zmian kierunku. Wytworzony kontekst improwizacji wpływał na czytanie i odwrotnie.

Wspominana sytuacja przypomina mi rozmowę z Hubertem Kostkiewiczem o tym, że improwizacja muzyków jest rozmową. Możliwość wybrania niemal dowolnego podkładu staje się okazją do budowania dialogu z przestrzenią, wierszem, publicznością, muzykami i samą strukturą muzyczną. Przykładów takich dialogów jest aż nadto. Warto wspomnieć choćby o Silesiusie w 2021 roku, podczas którego na zaproszenie Ósmego Arkusza „Odry” graliśmy z ŻÓŁCIĄ do tekstów poetyckich autorek i autorów przed debiutem. Sprzęt ustawiliśmy pod ścianą, na dwóch osobnych stołach, zalanych setkami kabli zasilających, listw, przedłużaczy, mikserów, syntezatorów i efektów. Wnosiliśmy go w osiem osób na scenę. Takie momenty zapadają w pamięć na długo. Czas potrzebny do zbudowania jednej maszyny, stworzonej z kilkunastu instrumentów elektronicznych, zsynchronizowanych z komputerem za pomocą midi clocka, był naszym przeciwnikiem. Rozstawianie sprzętu i próba techniczna stanowiły doświadczenie bliskie operacji na żywym organizmie.

Odkąd gram sam, staram się zabierać ze sobą jak najmniej rzeczy. Tak, żeby zniwelować wszelkie problemy związane z podpinaniem instrumentów. Przerzuciłem się na kontroler DJ-ski, który czasem zastępuję sekwencerem midi Arturii. Improwizowane partie syntezatora zamieniłem na improwizację opartą w dużej mierze na selekcji tracków. Umiejętność wyboru jest kluczowa. Zwłaszcza kiedy ma się do czynienia z nadprodukcją wszystkiego: od zapałek, przez gumy do żucia, T-shirty, po literaturę, muzykę itd.

Początkowo chciałem sprawdzić czy można połączyć ze sobą literaturę z kulturą klubową. Techno z poezją. Moja wizja polegała na czerpaniu z elektroniki w stylu Giant Swan – live actowe, eksperymentalne techno; bardziej z wokalem niż faktycznie tekstem poetyckim, na dużym delayu i z solidną dawką przesteru zsynchronizowanych instrumentów midi. Najczęściej w podobnym setupie można posłuchać solisty czy duetu, których rodowód jest stricte muzyczny. Przykładów łączących tego rodzaju działania jest bardzo dużo. Do głowy przychodzą mi wszystkie pochodne recytatywy włączone w kompozycję elektroniczną, kojarzone z kultowym Faithless (MC Maxi Jazz). Z nieco innej półki warto wymienić choćby zespół Sleaford Mods, łączący prostą elektronikę i teksty okołopoetyckie o mocnym, społecznie zaangażowanym charakterze. W tej niszy dzieje się dużo. Na polskiej scenie wyróżniają się występy Wojciecha Bąkowskiego (Grupa KOT, NIWEA), Piernikowski i 88 jako SYNY, Siksa… Zagadnieniu łączenia tekstu i muzyki w nieco bardziej awangardowej formie, nietrafiającej na trendujące playlisty Spotify, można by poświęcić osobny tekst.

Formuła oparta na dużej liczbie MC, DJ-ów/muzyków, bazująca na impro i wspólnie zbudowanej energii jest niezwykle trudna do wypracowania. Odpuściłem. Zbyt wiele zmiennych wydawało mi się nie do opanowania. Wystarczy, że MC nie zgra się z frazowaniem utworu albo strukturą aranżacji i całość po prostu nie siądzie, powodując uczucie cringe’u. Musiałem zrezygnować z selekcji techno i zacząć budować coś nowego. Zacząłem stawiać na spontaniczność i reaktywność. Na coś, co można zestawić w innym kontekście, który na pierwszą myśl nie wydaje się odpowiednim podkładem do wiersza.

Dobrym przykładem integracji muzyczno-tekstowej był performens Drewutnie w New Hampshire, który wykonaliśmy z Natalią Malek podczas 20. Międzynarodowego Festiwalu Opowiadania. Do wierszy Natalii wykorzystałem znalezione na stronach internetowych nagrania z New Hampshire. Przeszukałem bazy dźwięków pod kątem charakterystycznych zwierząt dla tego regionu Stanów Zjednoczonych. Wykorzystałem odgłosy niedźwiedzi, ptaków, dźwięki z tartaków i rąbania drewna. Wszystko spreparowałem i samplowałem na żywo podczas odczytu na scenie teatru Grotowskiego.

Spędziłem też trochę czasu budując pejzaże dźwiękowe bazujące na soundtracku z Minecrafta. Idea puszczania muzyki towarzyszącej budowaniu wirtualnego świata wydawała się nośna. Jednak z powodu braku wyraźnego wizualnego komponentu z popularnej gry nie udawało się uzyskać klimatu, jaki chciałem stworzyć. Poza tym tekst wypowiadany do mikrofonu jest autorski. Często ma specyficzne tempo i barwę, nadane przez czytającą osobę.

Zostaje więc teleturniej – puszczanie tracków w formie dżingli – co miało miejsce podczas Turnieju Jednego Wiersza im. Urszuli Kozioł, zorganizowanego w czasie 65-lecia miesięcznika „Odra”. Niby nic, a jednak mam wrażenie, że tym sposobem udało się przyszpilić jeden z wielu aspektów muzyczności pozostających w relacji do tekstu poetyckiego. Kiedy wybierałem tracki, kierowałem się przede wszystkim formułą telewizyjnego quizu. Jakby to było być gościem odpowiedzialnym za puszczanie intro w Milionerach albo Familiadzie? Jakby to było budować napięcie telewizyjną melodyjką, której towarzyszą zbliżenia kamery na twarze uczestników walczących z myślami, kiedy muszą postawić całą kasę na jedną prawidłową odpowiedź? Jakby to było stać się przyciskiem, który po naciśnięciu wyzwala buczący dźwięk oznaczający złą odpowiedź? Jednocześnie chciałem zachować charakter turnieju jednego wiersza i oddać osobom czytającym utwory przestrzeń, którą mogli wypełnić swoim tonem głosu, stresem, rozbawieniem. Czymkolwiek, co pracuje w afektywnej i performatywnej warstwie tekstu.

Przygotowałem bibliotekę dźwięków w taki sposób, żeby oprócz puszczenia całego kawałka, móc samplować jego najbardziej rozpoznawalne fragmenty. Tych kilka, może kilkanaście sekund, które wybrzmią w ciszy po odczycie, a jednocześnie wprowadzą muzyczny komentarz. Taki z przymrużeniem oka. Dzięki temu znalazłem czas i przestrzeń na Bogurodzicę, Załogę G zespołu Hurt czy dźwięk lecącego komara, który wpuszczałem w nieco wydłużających się pauzach podczas wydarzenia. W ten sposób udźwiękowienie odczytu poetyckiego wyszło poza muzyczną interpretację prezentowanego utworu poetyckiego i przedostało się do zupełnie innego, względnie nieoswojonego w odbiorze obiegu.

Janka Święs

wobec czasu

i stanął przede mną

czas

wyprostowany bez końca

i nieporządny – ku mojemu zaskoczeniu

oczy przysłaniały mu okulary o grubych szkłach

kiedy go spotkam nie mrugnę nawet

przyrzekałam

jestem teraz będę jestem kiedyś jestem teraz

nie rozwinę zdarzeń na tej lichej prostej osi jego ciała

pięknego ciała

nie otulę historią jego gładkiej skóry

stoję twardo i przyglądam się

czekam aż odwróci wzrok

mijają może godziny – nie liczę

chce mi się spać

moja pewność się kurczy

przymykam oczy

to było tylko mrugnięcie trwające milisekundy

jego ręka spoczywa na moim rozgrzanym policzku

czuję początek jego ciała

wciąż nie wiem gdzie się kończy

senność odurza pamięć

chwytam jego palce

w dotyku szorstkie jak struny

chcę grać chcę śpiewać pisać i grać

zamknij moją głowę w dłoni otul myśl nie rozdzielaj zdarzeń poukładaj w przestrzeni na linii

chcę rozłożyć ciało mojego życia na tej prostej linii

pięknego ciała

przysuwa mnie bliżej

czuję pod miękkimi piersiami jego żebra twarde

wnikam pomiędzy

w ustach czuję smak pigwy

To karłowate drzewo rosło przed moim domem, którego już nie ma.

Tuziny słoików kompotu stały na piwnicznych półkach.

I siedzę pod tym drzewem, kaleczę się krojąc kawałek pigwy małym nożykiem.

Kilka ulic dalej miejski cmentarz, na nim rodzinny grobowiec wypełniony do połowy.

przytykam twarz do jego szyi

tu nie ma zimy, nie ma lata

drzewa nie stracą

liści – nigdy się na nich nie pojawią

śpiewa głosem tak dziwnym

nie chcę już spać

ciało rozpalone, poruszając się prosi o dotyk

który oddala się i znika

nie zostaje nawet ślad – w pamięci w wiedzy

leżę okryta pościelą

cichą i nieruchomą

przez ucho

mogłabym po prostu wyrwać to sobie z piersi

i przyłożyć ci do skroni

mokre czerwone i ciepłe

brudząc się przy tym niebywale

nie męcząc się wcale ale nie

odrywam po kawałeczku bez użycia rąk

i destylując powoli wyrabiam cuda niemożliwe

pierwszy dźwięk kawałek żyły drugi dźwięk jakaś myśl trzeci czwarty i piąty w akordzie tęsknica szósty zwitek skóry siódmy ósmy dziewiąty tremolo strach

używam wdzięcznego pośrednika

żeby bez oporu nawet najbrzydsza rzecz

w pięknym przebraniu przez drobne ucho wpłynęła wąską strużką

w burzliwy bieg

po neuronowych sznurach pocierając do iskier do ognia do szaleństwa

i bez wyjścia

usta nie będą miały mocy wypuścić tego co wstąpiło przez ucho

zaopiekujcie się mną

leżę na kozetce mam odkryte piersi

nie czuję chłodu wstydu

lekarka bada serce

mocno przyciskając głowice urządzenia do lewego boku

opiera się o moje ciało

aby ułatwić sobie badanie

gdy zamykam oczy wyobrażam sobie że mnie przytula

niemal słyszę jak czule się do mnie zwraca

choć pomieszczenie wypełnia cisza

i szum

świateł

oddaję swoje ubranie

oddaję swoje buty

przyjmuję sztywną szpitalną koszulę

nie muszę walczyć o sen

dostaję go w postaci różowiutkiej pigułki

białe ściany wypełnia troska

korytarzem przemykają pielęgniarki

mewy

chwytam ich życzliwe uśmiechy

rosnę

lampa na suficie mruga miarowo

zegar

tylko ten widok za oknem niepotrzebnie

wisi na ścianie

źle dobrany

obraz

Jakub Ząbkiewicz

Hard of hearing

właściwie to nie wiem, kiedy przestałem słyszeć

gwizdanie w no soy de aquí… ni soy de allá Jorge Cafrune.

z kolei Facundo Cabral, oryginalny autor piosenki powiedział,

że życie nie odbiera ci rzeczy: uwalnia cię od nich.

piszczący czajnik gotowanej wody. nie jestem stąd,

ze świata słyszących i nie jestem stamtąd,

ze świata głuchych. gdzieś pomiędzy, aby zanadto

nie czuć się jak u siebie i mieć się od czego uwolnić.

Katarzyna Olejarczyk

Fuga

W sobotę ubierz się ładnie, to zabiorę cię do Fugi, tak mi powiedział. Patrzył mi prosto w oczy, jak to mówił, i wiedziałam, że nie kłamie, bo był znany z tego, że nie jest kłamcą. Rozumiesz, on taki ładny, chłopak jak z obrazka zabierze mnie do Fugi, a wszystkie będą się za nami odwracać, jak będziemy kroczyć na parkiet. Cały tydzień czekałam, z nudów aż zeskrobałam lakier z paznokci, nawet staremu pomogłam trawę kosić. Jak w sobotę ładnie się ubierzesz, to zabiorę cię do Fugi, tak jej powiedziałem. Mówiąc to intensywnie patrzyłem jej w oczy, ażeby wzrok mój nie zawędrował w głęboki dekolt jej żółtej bluzeczki. Wtedy jeszcze nawet nie wiedziałem, czy do tej Fugi faktycznie się wybiorę, ale gdyby założyła na siebie coś przyzwoitego, to może i bym z nią zaszedł do klubu. Sobota to jest dzień, w którym zasadniczo wszyscy idą do Fugi, albo marzą o tym, żeby pójść do Fugi. Sobota, to jest taki dzień, w którym kończy się nuda i zaczyna rozrywka. A jak rozrywka, to wiadomo, że w Klubie Fuga. Fuga to nasze jedyne dobrodziejstwo. Gdyby tej Fugi u nas nie było, to naprawdę, no, ciężko by było.

W sobotę zrobiłam, jak przykazał, to znaczy ubrałam się ładnie. Od dwudziestej stałam w brokatowych szpilkach pod drzwiami, aby mu je otworzyć, gdy tylko zadzwoni. Zjawił się punktualnie, za kwadrans dziewiąta i prowadząc mnie do swojego czerwonego golfa, szeptał, że wyglądam tak pięknie, że szykuje się wspaniała sobota. Zajechałem pod jej chatę czterdzieści pięć minut spóźniony, gdyż, rozumiesz, auto mi się rozjebało i od ojca z warsztatu musiałem wziąć golfa jakiegoś leszcza. Dzwonię, otwiera mi drzwi, wygląda jak laska z ekstraklasy jakiejś, więc jestem podwójnie zadowolony, że idę do Fugi, no i że z nią, jak tak fajnie wygląda. W Fudze można potańczyć, pośpiewać, no po prostu się zrelaksować. Można się napić, pogapić, naszprycować, nóżką chodzącą z wiadomych powodów w parkiet postukać. Dojeżdżamy tam tuż po dziewiątej, a on jak na dżentelmena przystało uiszcza i za mnie, i za siebie opłatę za wstęp w wysokości pięciu złotych polskich od osoby. W środku już prawie cała wioska faluje na parkiecie, co znacznie ułatwia nam przedostanie się do baru, gdzie on rzuciwszy na blat dwóch Chrobrych, zamawia tacę szotów w kolorze hawajskiego przypływu. Żeby coś zarobić, to najpierw musisz coś wydać, to ja wydaję na nią pięć ziko za wstęp i dwie dychy na barze. Podwójne kamikadze to jest, proszę ja ciebie, inwestycja zwrotna.

Raz w miesiącu do Fugi przyjeżdżają dziewczyny z konkurencyjnej dyskoteki,
z Nokautu i wtedy wszystkie urządzają bitwy w błocie, albo zapasy w oleju, w zależności od pogody, stawiają na scenie taki dmuchany basen i tam ten olej albo błoto wlewają, a one wpadają tam jak dzik w żołędzie i w samych gaciach się naparzają, a dupy są eleganckie, nawet lepsze niż ta tutaj Aśka stojąca u mego boku. No i właśnie dzisiaj jest ta sobota, kiedy dziewczyny z Nokautu do Fugi zajechały, ale Tomek tutaj obok mnie stojący to dobry chłopak jest i on tam nad basenem się nie nachyla, żeby obłocone dupy macać.

Każda sobota jest dobra, bo tyle porządku na świecie, że raz w tygodniu sobota nam się należy, ale dzisiejsza sobota jest wyjątkowa. Laski tam w tym błocie to się nieźle nokautują, jak na Nokaut przystało, już prawie mam popierdolić tą Aśkę, żeby tam do nich dołączyć, ale tak się we mnie wpatrują te jej oczy, napompowane usta już się robią niebieskie, ramiączko od sukienki już jej spada, więc myślę dobra i biorę ją pod rękę. Samopoczucie moje drastycznie się pogorszyło, ale Tomek miał się mną opiekować i jak przyrzekł, tak zrobił, wziął mnie bez słowa pod rękę i zaprowadził do toalety, abym się doprowadzić mogła do względnego porządku. Tam w Fudze w kiblu jest taka jedna kabina, no i ja nie będę mówił, co się tam robi, żeby nikomu kłopotów nie narobić, ale jak z kimś jesteś w Fudze, albo kogoś zapoznasz nowego, to zawsze do tej kabiny po lewej idź. Wchodzę do toalety, a nogi moje gangreniczne się robią, znaczy się odmawiające posłuszeństwa i głowa za nimi leci, i ja padam na posadzkę, a zanim zamknę oczy, to dostrzegam jeszcze bladą twarz Tomka i jego rozdziawione usta, i myślę sobie, że szczęście to jest wtedy, jak się drugi człowiek uśmiecha. Ja pierdole, Aśka padła, zanim ją do tej kabiny dociągnąłem, to ażeby ją zreanimować, klękam nad nią i jej w dziąsła daję speeda, znaczy się amfę, zresztą fetą zwaną.

Paweł Stasiewicz

Przemówienia, covery i featuringi

Bonus tracks vol. II

Zmyje się

solo

feat. Rose Ausländer & Ryszard Wojnakowski

Zmyje się

plamę

pod moją puszką

Pożycz mi

stówę

która starczy

do świąt

* * *

solo

feat. Switłana Powalajewa & Jakub Pszoniak

[gzyms bez]

solo

feat. E. E. Cummings & Piotr Sommer

gzyms bez

ściany (spojrzenie

bez okna)

choć o

padły (nie od

tynku) bo

zanim

nie od

rośnie (w dobro

zmieni) i

nic

(ty

wiesz)

nic na

początku

(przez 1 u

padek

chwi

li) gdzie

coś jakby

katedra

do której

daleko

(czy jakoś tak)

Konrad Tomalik

Na pętlach samplera

Prowadź swój pług^[1] przez kilometry dróg, autostrad. Pierwszym pionem^[2] zawsze ruszaj na A4, potem nasze działania są skupione na wzmacnianiu integralności terytorialnej sojuszników. Kontrola^[3] drogowa, 5 kilometrów, ograniczenie 70 km/h. [Rezygnuję] – nie chcę dbać o zdrowie mojego zwierzaka. [Kontynuuj]. Miauczy kotek^[4]: miau! Naturalna odwaga wkrótce się opłaci. Mars^[5] wkracza do twojego znaku. (Dowiedz się więcej) Coś ty, kotku, miał? Miałem ja miseczkę mleczka^[6], teraz pusta jest miseczka, a kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze^[7] pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. A jeszcze bym chciał. Miłujcie waszych nieprzyjaciół^[8] i dobrze czyńcie, bo co roku ponad milion mężczyzn dowiaduje się o poważnych problemach: Coś ci spadło? Zbytu saldo^[9]? [wstaw]-coin krwawi, co dalej z cyfrowym złotem? Ból rozsadza mi głowę, w takich momentach stawiam na zupę^[10] zjedz™, to ci wylecą z niej pierdoły. Rozgromią nas wnuki, drony, na ratunek nowa partia centro-liberalna^[11].

Beata Kołodziejczyk

(s)krypty bezimienne. wiersz gramofalliczny

zwykle przy piątku sobie odposzczam. Joachim wynurza się

z zimnej wody, a na dnie Bałtyku rozbrzmiewa muzyka.

widzisz – mówi – czasem wystarczy spojrzeć na przedmiot,

aby oddał się nam z wdzięczności. za dnia szepcze do mnie

półnutami, maluje czołgi i stawia na nich krzyże. noce pęcznieją

od ciszy, a słodki nektar spływa po krwawiących wargach.

w poniedziałek zaczynam czyścieć.

(o)sady intubacyjne. partytura na strupniach

widzę to jak przez mgłę. układam dźwięki pojedynczo

i w akordach, ale zawsze wychodzi pięściolinia. nigdy

nie umiałeś kochać – nie mówię o miłości do nas, a do swoich

alter-racji. teraz przychodzisz i pytasz, czy jestem

już duża. nauczyłam się brać życie chwilą, bez zacieśnień,

bo (u)więzy winna mieścić oktawa. po co te wszystkie konspiracje?

przecież my zawsze wiedzieliśmy, że tylko zgrywasz twardego. w przewrocie

zwykle odnajdujemy prymę czystą, w źrenicach czystą krew. skoro zajrzałeś,

wystarczyłoby przytulić. a teraz przychodzisz, gdy jestem

już na to za duża.

rozpylenia językowe. leitmotiv

puść to. od początku

dzieli nas dopiero jeden dzień. teraz

powinno już mniej boleć. uderz

w mój rytm, co w tym złego,

że nie mam konturów? klatek

zaplotłam kilka, parę uciętych

filmów. mówisz – poprzewracane

macie w dupach, dadaistki.

przyjrzyj się – wystarczy

zagrać mi wyżej.

Oskar Pajor

*pstryk*

Oglądałem ostatnio vlog podróżniczy na YouTubie. Facet był w Australii, na jakimś totalnym zadupiu. Wszędzie piasek i skały.

*pstryk*

Szedł i gadał do kamery, kaszlał kurzem. W końcu znalazł jakąś wnękę w skałach. Siedział tam gościu, grał na flecie.

*pstryk*

Słyszę tę jego muzykę aż tutaj. Słyszę ją w Polsce. Ona każe mi tańczyć, więc zakładam buty i idę na miasto.

*pstryk*

Przetańczyłem w swoim życiu wiele nocy, ale o brachu! To jest dopiero coś. Nie przestawaj grać.

*pstryk*

Bujam się na boki i mijam ludzi. Niemrawych raczej, sztywno chodzą. Oni mają słuchawki, albo czymś innym pozatykane uszy.

*pstryk*

Nie słyszą Cię brachu, ale to nie szkodzi. Na tym odludziu nikt Cię nie usłyszy. Nikt poza mną.

*pstryk*

Twoja muzyka surfuje przez ocean. Prosto do mojego lewego ucha. Tam robi niezłe szubudubu.

*pstryk*

Skręt ciała i gładko wchodzę w ludzi. Wbijam się pomiędzy życia. Płynę z nimi, ale w drugą stronę.

*pstryk*

Odwracam wzrok na przezroczyste witryny. Oni stoją w kolejkach, patrzą sobie w tył głowy. Kupują monsterki, bułki, fajki.

*pstryk*

A ja brachu, sunę po chodniku. Tańczę do muzyki z drugiej strony świata. Robię ruchy i nie wiem skąd dokładnie grasz.

*pstryk*

Nie obchodzą mnie ci ludzie. Nic, a nic mnie nie ruszają. Ja tu jestem dla tych dźwięków, co same się wciskają w mózg.

*pstryk*

Przechodzę przez pasy, tylko po białych. Skaczę po nich jak po pięciolinii. Kierowcy klaksonami przetrącają nuty.

*pstryk*

Zatrzymuję się na środku jezdni i wyglądam za horyzont. Szukam miejsca, gdzie wybrzmiewa Twój flet. Samochody mnie mijają. Wiesz, oni chyba nie mają pojęcia, co właśnie tracą. Sami siebie mijają na tym przejściu. Szu, szu, szu, jeden po drugim. Trochę Cię nagle jakby mniej. Stopa nie chce sama iść. Wyciągam więc ręce – dwie anteny i poszukuję fal, nastawiam swój ciałoodbiornik. Ktoś krzyczy, żebym się ruszył, jebać co krzyczą, tylko zaburzają dźwięki. Zataczam już drugie koło, kręcę się, jakbym latał w próżni i nagle trach, wpadam na inną orbitę. Kobieta trąca mnie barkiem, ocieramy się o siebie, strzelają iskry. Ona nawet nie patrzy, ja opuszczam dłonie. Widzę, że ona też tańczy. Tańczy, jak nawet ja nie tańczyłem. Wybacz brachu, ale nogi mi drżą, muszę iść dalej.

*pstryk*

Anastazja Diana Pluta

Ściana Dźwięku Phila Spectora

Potrzebujesz Wagnera

sali i orkiestronu

z Bayreuth; publiki,

która nie wie co chce, ale wie jak bardzo,

jak twardo – jak skała,

jak rock 'n’ roll z Motown mieszane w skali

Wagnera w Bayreuth,

trzech dekad napięcia

Jesteś już gwiazdą – jak złota gwiazda

naświetlasz drogę wolą i gestem:

ten mikrofon tam, ten akord wcześniej,

zagęszczasz przestrzeń szerokim dźwiękiem

niesionym w stereo, nakładasz cienkie

chwile w skłębienie – ścieżka na ścieżce,

aż werbel przetnie

ten dźwięk i dzieje

Operujesz tłumem przez

żargon pod czarem osobowości,

zmęczenie i pensje bez norm związkowców,

przez asystentów i szybę

trzymającą w ryzach

talent na sprzedaż dla

wielkich – Ramones, Cohen, Bitelsi

Lennon i jego trup

Masz ściany płyt, ścianę szumu

usznego od lat

ech chwały; wybitny umysł

w nieznośnym stanie

Masz ciało kobiety na krwawym krześle –

Lanę Jean Clarkson z przestrzeloną twarzą,

nowe dziedzictwo Upiora Raju;

huk rewolweru przecina ściany

Aleksandra Szymkowiak

Oświecenie

Budzą mnie promienie światła wpadające do sypialni. To jeden ze sposobów, w jaki mąż się na mnie mści: zostawia między zasłonami wąską szczelinę, żebym wstała, kiedy tylko słońce położy mi się na twarzy. Z salonu rozbrzmiewa siedemnasta sonata fortepianowa Beethovena, pierwszy utwór, jakiego nauczyłam się w szkole muzycznej. Mój mąż, starannie, choć bez polotu, uderza w kolejne klawisze. Kiedyś też grałam, o wiele lepiej od niego, dawałam mu nawet lekcje. Siadałam obok i rzucałam komentarze na temat jego tempa. Strasznie się wtedy złościł. Czerwony na twarzy, ze ściśniętymi wargami, wyglądał, jakby miał wypchnąć mnie przez okno. Długo nie potrafiłam wymyślić sobie lepszej zabawy.

W końcu musiałam przestać. W ostatnich latach przywykłam, że całymi dniami polegam tylko na nim. Niechętnie nabrałam ogłady, zrobiłam się nudna i posępna, i chyba to doprowadziło do nadania mi przez ludzi etykiety osoby starej i pozbawionej wigoru.

Słońce zadaje dziś wyjątkowo ostre ciosy. Być może nastało już lato – nie mogę sobie przypomnieć, jaki mamy miesiąc. W moim wieku to normalne, pory roku i dni tygodnia stale się zlewają. Nie zostało mi już nic wartościowego do zrobienia.

Wiem, na co mnie stać, więc mam się na baczności. Mylę nudę z cierpieniem i łatwo daję się ponieść. Brakuje mi perspektyw. Poznałam tajemnice świata, które okazały się wyjątkowo pospolite. To zły znak, jeśli tajemnice świata okazują się pospolite, choć zawsze mogło być gorzej. Chcę przez to powiedzieć, że życie już niczym mnie nie zaskoczy. Zostały tylko wielokrotnie odgrzane resztki, wyjątkowo paskudne, kupione w jakimś chińczyku albo mlecznym barze.

Od kiedy odsunięto mnie od gry na fortepianie, co rano szukam dla siebie nowego zajęcia. Tym razem próbuję określić tonację pogwizdujących za oknem ptaków, ale przerywa mi pukanie do drzwi. To pewnie mąż przyszedł ze śniadaniem. Tylko po co miałby pukać? Proszę, odpowiadam.

Do środka wchodzi wysoki mężczyzna w pobrudzonych okularach. Czuję ukłucie w splocie słonecznym, a potem w przełyku. Nauczono mnie, że pobrudzone okulary zawsze oznaczają złe intencje. Dzień dobry, zaczynam niepewnie. Nie odpowiada. Podchodzę, żeby mu się przyjrzeć. Nadal stoi jak woskowa figura, zimny i niedorobiony. Śmieję się, zażenowana, i podaję mężczyźnie rękę, ale on nie reaguje. Przypomina mi się artykuł, który ostatnio przeczytałam. Po okolicy krąży złodziej i szuka po domach kosztowności, zwłaszcza biżuterii. Chciałabym natychmiast wyprosić mężczyznę, tylko brakuje mi pomysłu, jak. Dociera do mnie, że jestem stara.

Krzyczę; drę się z całych sił, nawołuję męża. Nikt nie przychodzi. Mężczyzna zasłania moje usta dłonią. Palce ma wilgotne od potu. Nie mogę pozwolić, aby mnie uciszył. Chwytam go za barki i wypycham za próg, a potem cofam się w głąb pomieszczenia. W oddali słyszę trzask. Przekręcam zamek w drzwiach i rygluję je komodą. Przez chwilę czuję się winna, że zostawiłam męża na pastwę losu, włamywacz na pewno związał go i zakneblował. Wyrzuty sumienia mijają zbyt szybko, żebym się nimi przejęła. Ostatecznie każdy powinien troszczyć się o siebie.

Zmęczona całym zajściem, kładę się do łóżka. Jeszcze długo nie mogę zasnąć, bo towarzyszy mi poczucie triumfu.

Z dołu dobiega mnie melodia Burzy, zapewne w wykonaniu mojej matki: to jej ulubiony utwór. Wsłuchuję się w rytm; zgodnie z akordami kilka razy mrugam, żeby przyzwyczaić oczy do jasności. Tego dnia widzę wszystko wyjątkowo wyraźnie, zupełnie jakby poddano mnie korekcji wzroku. Na beżowych zasłonach odbijają się sylwetki topoli rosnących u fasady domu, a słońce przyświeca im od wschodu. Przypominają stado żyraf pędzących w moją stronę. Wołam matkę, żeby też to zobaczyła, ta jednak nie odpowiada.

U wezgłowia łóżka dostrzegam stos laurek przysłanych mi przez adoratorów. Za blondynkami o rumianych polikach ugania się wielu młodzieńców. Wyglądam nadzwyczaj korzystnie i zdaję sobie z tego sprawę: jestem przekonana, że to pierwszy krok do sukcesu na rynku matrymonialnym. Moim największym atutem są dłonie, smukłe i delikatne, z długimi palcami i wąskimi nadgarstkami. Nauczyciel muzyki powtarza, że przypominają dłonie gejszy. To dzięki nim dobrze gram na fortepianie, znacznie lepiej, niż moja matka, choć nieczęsto jej o tym wspominam. Stawanie w prawdzie zupełnie nie służy kobietom takim jak ona.

Laurki od razu poprawiają mi humor. Rozkładam je na łóżku, w pierwszej kolejności sięgając po najbardziej pstrokatą, ze stojącym na tylnych łapach pudlem. Zdrowiej, M, czytam. Przez chwilę zastanawiam się, kim jest ten mężczyzna. Czuję się świetnie, mam ochotę zapisać na kartce w odpowiedzi, chociaż wiem, że nie na tym polega korespondencja. Adresu zwrotnego jednak nie zostawiono – szkoda. Pudle to moja ulubiona rasa, kawaler mógłby więc liczyć na spore szczęście.

Moje rozważania przerywa donośne pukanie. U progu staje mężczyzna, dużo starszy, niż bym sobie życzyła: o siwych, rozczochranych włosach i głębokich zakolach. Waham się, czy nie odprawić go za drzwi, ale w końcu idę za radą matki, że w stosunku do pewnych spraw nie warto wybrzydzać. Sama też miała w tym swój udział: wpuszczając mężczyznę do domu, uznała go za doświadczonego.

Zostaniesz moim mężem, pytam na wstępie, gdyż nie lubię marnować czasu. Przygląda mi się w osłupieniu, co wcale mnie nie zaskakuje. Na pewno nie jest M: wygląda na kogoś, kto boi się wziąć odpowiedzialność chociażby za mysz, nie mówiąc już o pudlu. Tak, odpowiada po namyśle. Tylko przez chwilę jest mi smutno, że się co do niego pomyliłam. No to załatwione, wykrzykuję radośnie i podrywam się z łóżka, tak gwałtownie, że aż kręci mi się w głowie. Mężczyzna nadal stoi w tej samej pozycji. Przypomina żandarma. Kiedy dostrzega, że zbyt pilnie przyglądam się jego opatrunkowi na nosie, wspomina o drobnym wypadku. Nie wiem, czy powinnam mu wierzyć.

Po długim milczeniu pyta, czy rozmasować mi kark. Czemu nie, przytakuję, w końcu niecodziennie uprzejmy mężczyzna składa takie propozycje. Wstaję, żeby zamknąć drzwi od sypialni w razie wizyty matki, ale brakuje w nich zamka. To nic i tak nieczęsto tu zachodzi. Odwracam się w stronę mężczyzny i wskazuję miejsce, w którym ma usiąść; spogląda na mnie wzrokiem pełnym pasji. Widać, że pozwoli sobie na wszystko. To mnie uspokaja. Pragnę mu się oddać, przynajmniej na razie.

Kiedy otwieram oczy, już mnie obejmuje. Dzień dobry, kochany, zaczynam. Patrzy na mnie z ulgą, że go rozpoznaję. Takie dni przytrafiają się nam coraz rzadziej, a kiedy trwają, przypominają miesiąc miodowy. Musi być niedziela, bo każdej niedzieli mąż robi sobie przerwę od gry na fortepianie, a poranek spędza ze mną. Po chwili wychodzi z łóżka i wraca z filiżanką kawy. Uśmiecha się jasno, najjaśniej. Promienie lipcowego słońca wnikają między jego skórę, oświetlają zmarszczki.

Pochyla się, całuje mnie w czoło i mówi, że wieczorem przyjedzie nasz syn. Mam nadzieję, że do tego czasu mi się nie pogorszy. Co do swoich obaw jestem dyskretna – nie czuję się na siłach, aby wypowiadać je na głos. Człowiek taki jak ja, który tylko stoi obok, wyczekuje w milczeniu.

AUTORKI I AUTORZY NUMERU:

Kamil Kawalec – poeta, muzyk, animator kultury. Współzałożyciel i redaktor naczelny magazynu „Zakład”. Autor dwóch książek poetyckich: Wieży gabba, nominowanej do nagrody WARTO, oraz tomu Komary, nagrodzonego w konkursie Najpiękniejsze Książki Roku 2025 Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. Twórca scenariuszy teatralnych i tekstów dla teatru. Jego wiersze były tłumaczone na czeski, słowacki, węgierski.

Janka Święs – mama, muzyk, mieszkanka Poznania.

Jakub Ząbkiewicz – publikował w czasopismach literackich. Laureat konkursów poetyckich. Czeka na debiutancką książkę.

Katarzyna Olejarczyk – absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego i studentka Uniwersytetu Wrocławskiego. Miłośniczka wszystkiego, co akurat ją zajmuje. Czyta codziennie, pisze czasami.

Paweł Stasiewicz – poeta, artysta wizualny, projektant graficzny. Za książkę Oprawa skórzana został nominowany w kategorii debiut do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius i Nagrody Literackiej im. W. Kazaneckiego w Białymstoku. Laureat Złotego Środka Poezji w Kutnie. Jego kolejna książka pt. Drugie pół była nominowana w konkursie Najpiękniejsze Polskie Książki 2024 PTWK. Ostatnio wraz z 37 współautorami wydał kolektywną książkę poetycką Przemówienia, covery i featuringi. Mieszka i pracuje w Żyrardowie.

Konrad Tomalik – student Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Publikował do tej pory m.in. w „Szufladzie”, „Szkicach” i „Trytytce”.

Beata Kołodziejczyk – pisze, redaguje, korektoruje, składa, wydaje, fotografuje. W wolnych chwilach uczy się, jak być dobrą dla siebie i dla innych. Żałuje, że wolnych chwil tak mało.

Oskar Pajor – mieszka i pracuje w Pyrzycach. Zawodowo niezwiązany z literaturą, ale całą resztą już tak. Publikował w takich magazynach jak „Tlen Literacki”, „Suburbia”, „O!fka”.

Anastazja Diana Pluta – pisze poezję, prozę, piosenki, biogramy o dostaniu maila z akceptacją wiersza w kolejce w Żabce. Publikowana wcześniej m.in. w antologii Grupy Wydawniczej Alpaka i zinie ANARKISS. Udaje, że coś robi na wrocławskim kulturoznawstwie I stopnia.

Aleksandra Szymkowiak – publikowała m. in. w „Tyglu Kultury”, „Tlenie Literackim”, „Stronie Czynnej”, „Składce”, „Epei”, pocztówkach „Odry” i „Kwintesencji”, gdzie również redaguje. Pracuje nad debiutancką powieścią pt. Punkty wrzenia.

Redakcja ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Kamil Figas, Kaja Kędzioł

Kontakt: osmy.arkusz.odra@gmail.com

Projekt
Wydawca

^[1] Czy chcesz, żebym poszedł w którymś kierunku głębiej — np. zestawił mechanizmy lingwistyczne, albo dodał kolejne struktury? A może chcesz, żebym napisał całość w innym stylu?

^[2] Zawsze pion królewski, i już od razu, cyk – wychodzi goniec, hetman i idziesz do przodu. A nie, że jakaś gra pozycyjna, siedzisz w okopach jak pizda. Do przodu młody, trzymasz inicjatywę w zębach. Dziadek, zaraz po babci, najbardziej kochał szachy. Mnie też chciał nauczyć grać, ale w tym samym czasie odkryłem Call of Duty. Noszę jednak ze sobą tę radę mimo wszystko, bo dziadek w tym tonie opowiadał o każdej życiowej sprawie.

^[3] Projektor Magcubik HL300 Pro Wifi6 260ANI z współczynnikiem rzutowania 0.8:1 i automatyczną korekcją trapezu, natywna rozdzielczość 720P, obsługa 4K, wbudowany głośnik, strumieniowanie – Mini Kino Domowe, Gaming, Prezentacje – Kompaktowa konstrukcja do filmów, użytku biurowego • 68 tys. sprzedane • Sprzedawane przez YungJiLife • 4,2 na pięć gwiazdek • #1 Najlepiej sprzedający się w: Elektronika biurowa • 66,29 zł

^[4] Samochód osobowy jadący z prędkością 120 km/h vs kot niosący mysz w pysku na drugą stronę jezdni.

^[5] Helios obwieścił mu do ucha, że widział, jak małżonkę jego Ares pieścił. Hefajstos wszedł do kuźni, a ziejąc zemstą z głębi ducha, na pień wstawił kowadło, jął kuć takie pęto, co by go nie zerwano i nigdy nie zdjęto.

^[6] Pierś jest maszyną, która produkuje mleko, a usta to maszyna z nią połączona. Człowiek nie jest już królem stworzenia, a raczej tym, kto nieprzerwanie podłącza maszynę-organ do maszyny-źródła, pierś do ust, kto jest wiecznym sługą maszyn świata. Zawsze istnieje jakaś maszyna produkująca przepływ oraz inna, podłączona do niej, która działa, przecinając i pobierając przepływ (pierś–usta). Wyłącznie w tym sensie mężczyzna odnosi pierś jako obiekt częściowy do postaci kochanki, nieustannie poszukując potwierdzenia na jej twarzy.

^[7] Kamera rejestruje halę produkcyjną. Półprodukty suną po taśmie – mężczyzna przekłada je wte i wewte.

^[8] Psy – jedne i drugie, erupcje wulkaniczne, jedno pierdnięcie tak silne, że zmienia wykresy, niezbadane wyroki konstelacji, odcinek drogi A1 między Piekarami Śląskimi a Pyrzowicami, odcinkowe pomiary prędkości.

^[9] Hej, wszystko w porządku? Chcesz wejść w jedną akcję? Chodzi o parę przelewów, wszystko wytłumaczę. Przykład: przelewasz ze swojego głównego konta 1000 zł na rachunek w nowym banku, robisz płatność – zostaje Ci 995 zł, przelewasz resztę na rachunek w tym drugim, nowym banku, znowu robisz płatność – zostaje ci 990 zł. Banalnie proste. Generalnie chodzi o takie transakcje na chwilę, bo nie ma raczej dla ciebie znaczenia, jaką kartą coś kupisz w sklepie, prawda? Dzięki tej akcji ciut więcej zarobimy, a ja w ramach podzięki mogę wysłać również fajne perfumki. Daj znać. Konkretnie, czy damy radę czy nie. Bo nie musisz tego robić.

^[10] Od śmierci dziadka babcia przestała sobie gotować. A co ja się będę męczyć z garami. Przynoszę jej codziennie posiłki i jemy wspólnie. Siadaj. Dzisiaj ja coś przyrządziłam. Talerz zupy mlecznej. Zimna.

^[11] Babcia niestety nie umie grać w szachy. Siedzimy więc tylko, rozmawiamy.

to słowo jak się uda do wersu wyżej. Autorka miała inaczej marginesy ustawione i dlatego jej się zmieściło a u nas nie :/

te dwa wersy muszą zostać w ten sposób (decyzja autorki)