8 ARKUSZ. 6/2026

ÓSMY ARKUSZ ODRY

ROZRUCHY VOL. 2

Czy Ósmy Arkusz już się rozkręcił? Czy przestało wiać nudą? Czy coś zechciało się zacząć? Pragniemy wierzyć, że tak! Podróżniczy katechizm głosi: błogosławieni, którzy wyruszyli, więc zobaczyli! Nasza wiara (w literaturę) płonie mocno, dlatego prezentujemy drugą część rozruchów.

Jak wieść niesie, najbardziej lubimy to, co znajome. Dlatego po raz kolejny wybraliśmy się do Gliwic. Coś się jednak zmieniło, bo tym razem zatrzymaliśmy się na przystanku prozatorskim. Odwiedziliśmy Przemysława Pożara, który w kwietniu spędził dwa tygodnie nad Kłodnicą w ramach rezydencji artystycznej. W otwierającej Arkusz rozmowie przeczytacie o tym, jak przebiegał jego pobyt, jakiego ma w głowie chomika i co najchętniej by spalił. Przy okazji Przemek uchylił rąbka tajemnicy, dzieląc się fragmentem powieści, nad którą powoli kończy pracę.

Traf chciał, że w drodze powrotnej z Gliwic napotkaliśmy parę ciekawych osób. Kinga Borto podrzuciła nam do walizki recenzję Trzech dni i trzech nocy Marcina Oskara Czarnika, w których tożsamościowa narracja splata się z dziejami chłopskiej emigracji i dyskursem biblijnym. Tezy Kingi tak nas zaabsorbowały, że zatrzasnęliśmy się w przedziale… Z opresji uratowała nas Olga Sarwa. Ma w tym wprawę, bo jej recka Klatki Michała Cierzniaka analizuje najróżniejsze formy uwięzienia. W kolejce do wyjścia zdążyliśmy jeszcze namówić Oliwię Borowiec, żeby pokazała nam swoje podszyte ironią Środki czystości, w których eksploruje możliwości konstruowania narracji. Wnioski wydają się (nie takie wcale) oczywiste. Może następnym razem uda nam się zawędrować gdzieś dalej? Choćby nawet do Zabrza? Nic nie obiecujemy, bo zaczynamy już powoli przysłuchiwać się wakacyjnym dźwiękom.

Redakcja Ósmego Arkusza

fot. Maciek Bielawski / maciekbielawski.pl

CZY MOŻLIWA JEST JESZCZE WOLNA KOMUNIKACJA?

Z Przemysławem Pożarem, laureatem I Gliwickiej Nagrody Literackiej w kategorii proza – przed debiutem książkowym, rozmawia Jakub Famulski

Jakub Famulski: Kwiecień właśnie dobiega końca, a wraz z nim twoja dwutygodniowa rezydencja literacka w ramach I Gliwickiej Nagrody Literackiej. Jak tam w Gliwicach?

Przemysław Pożar: Trochę sucho, ale słonecznie. Poza tym wszystko dobrze.

Zastanawiałem się przed naszą rozmową, kim właściwie jest ten pisarz przed debiutem, bo przyznam, że ciężko mi się utożsamić z taką etykietą. Wyobrażam sobie moje dość szczególne okoliczności, trochę romantyzując, niczym historię o Tomaszu Mannie, mającym swoje biuro, z którego po dniu pracy wychodził, napisawszy, co powinien. Taką możliwość miałem w Miejskiej Bibliotece Publicznej, gdzie zostałem pięknie przyjęty. Wszyscy dbali o mój komfort i bardzo mi się spodobał podziemny magazyn. Dostałem własne biureczko z krzesełkiem. Przesiadywałem wśród książek i pisałem. Chciałem doprowadzić mój szkic do wystarczająco koherentnej postaci, żeby móc zacząć rozsyłać tekst do wydawnictw. To się udało, więc jestem zadowolony.

Bardzo się cieszę, że sobie tę nagrodę wymanifestowałem i miałem możliwość popracować w pięknych okolicznościach urokliwego miasta. Za oknem mojego hotelowego pokoju widzę Bank Spółdzielczy w Gliwicach, zaciekawiła mnie historia jego powstania. Podobno na otwarcie odbył się na dachu koncert Lecha Janerki, więc teraz zastanawiam się, jak samemu wejść na ten dach i zobaczyć, jak to mogło wyglądać.

– Mówisz o banku, co każe mi zapytać o projekt twojej książki, bo krytyczne podejście do kapitalizmu jest w niej istotne. O czym opowiada powieść, nad którą pracujesz?

Tak, rzeczywiście, kapitalizm stale nad nią krąży. To skromna objętościowo proza opowiadająca o młodym chłopaku u progu dojrzewania. Mieszka na zamkniętym osiedlu. Swoją uwagę skupia na ojcu-przedsiębiorcy, który próbuje uporać się z długiem. Różnego rodzaju przedsiębiorcze przedsięwzięcia, takie jak zakładanie firmy, całe to kapitalistyczne imaginarium, zawsze kojarzyły mi się z tworzeniem czegoś z niczego, czyli jakąś pochodną zdarzeń magicznych. To przeświadczenie jest obecne w mojej prozie i stąd zapewne określenie z laudacji: realizm czarno-magiczny. Spodobało mi się, więc postanowiłem zabrać je ze sobą. Książka będzie też o klęsce i urodzaju: Polska, początek XXI wieku, nie wiem, jak dobrze to nazwać, tę pogoń za przedsiębiorczością, za tym, co można nią zdziałać.

– Importowany amerykański sen?

– Tak, trochę importowany, ale też już nie dziki zachód lat dziewięćdziesiątych. Interesuje mnie nieco już przetworzony, przepoczwarzony moment polskiej transformacji, kiedy ta kapitalistyczna magma zdążyła się zespolić z tkanką społeczeństwa. Ono trochę się już tym nażarło, uznało za swoje, przestało traktować jako coś, co przychodzi z zewnątrz. To kapitalizm o swojskich rysach.

Poza tym, lubię taką literaturę, która się puszy. Świadomą swojej literackości. Chciałbym, żeby przesyt był widoczny w tym, co piszę, również przesyt stylistyczny i formalny.

– Chłopak, dojrzewanie i napuszona postawa –od razu przychodzi mi do głowy Gombrowicz. Na ile to słuszny trop i szerzej: jakich patronów swojego pisania byś wskazał?

– Gombrowicz rzeczywiście był moją pierwszą fascynacją, ale szybko zepchnąłem go w czeluści podświadomości. Jeśli jego głos będzie dobiegać w tej książce, to raczej z off-u. Ostatnio najbardziej fascynuje mnie proza Williama Gaddisa, amerykańskiego spóźnionego modernisty. Co ciekawe, natrafiłem na niego zupełnym przypadkiem, śledząc na Instagramie, co czyta szwedzki pisarz, którego chciałem przetłumaczyć na polski (to mi się jeszcze nie udało). Przeczytałem, kim jest Gaddis i wsiąknąłem, od tego czasu stale mi towarzyszy. Szczególnie JR, powieść z 1975, której moja proza wiele zawdzięcza. Rzecz dotyczy chłopaka w podobnym wieku, też w okolicach dojrzewania. I ten chłopak robi wspaniałe machlojki! Przez telefon rozkręca firmę, która skupuje akcje z giełdy, i przy okazji wciąga w to niespełnionego kompozytora. Ten chwyta się kolejnych doraźnych zleceń, które nie zawsze mają wiele wspólnego z jego wysokimi ambicjami i przekonaniem, że sztuka i tworzenie to dla niego wartości absolutne. Powieść toczy się dialogiem bez przerwy przez ponad 700 stron. Gaddis oddaje doświadczenie życia w nieustannym natłoku: informacji, zdarzeń, produktów. To wyczyn literacki, w który się wpada i niełatwo się z niego wyrwać. Mam wrażenie, że zwróciłem się do literatury amerykańskiej nie bez przyczyny, bo jeśli szukać inspiracji czy wniosków na temat społeczeństwa w późnej fazie kapitalizmu, to warto zajrzeć do źródła.

– Opowiadasz o XX-wiecznym amerykańskim mistrzu powieści, a jak stoisz z nieco nowszymi i bardziej lokalnymi sprawami? Zaglądasz do polskich nowości, śledzisz dyskusje krytycznoliterackie czy widzisz siebie raczej jako outsidera?

– To trudne pytanie. Przyznaję się do FOMO. Chcę wiedzieć, co się dzieje we współczesnej prozie, nie chcę stracić z tym kontaktu. Boję się, że jak mi to umknie, to ja też umknę. Na ile czas mi pozwala, staram się nadrabiać zaległości, inna kwestia, jak mi to wychodzi…Wiem, jakie książki są, ale czytam przede wszystkim to, co jest nagradzane. Po to, żeby uspokoić takiego rozkrzyczanego chomika w głowie, który pędzi w kołowrotku i mówi: no, patrz, oni dostają; a jednocześnie ja siedzę i próbuję coś sklecić…

– Nie do końca rozumiem, o jakie uczucie ci chodzi. Mówisz o zazdrosnym chomiku, chomiku zawistnym, chomiku neurotyku czy paranoiku?

– Nie, nie, chodzi mi o takie uczucie, które wynika raczej paradoksalnie z tego, że bardzo trudno przychodzi mi w sposób koherentny mówić o tym, czym jest dla mnie pisanie, przy jednoczesnym głębokim poczuciu, że piszę po to, żeby się skomunikować. Chyba właśnie po to zaglądam do tej prozy, żeby sprawdzić, na jakich zasadach ta komunikacja przebiega i co zrobić, żeby komunikacja z mojej strony miała szansę zaistnieć, i miała ręce i nogi. Staram się po cichu podglądać, z takim też przeczuciem, może obawą, żeby się przekonać, czy komunikacja na tych zasadach, które ja chcę wytyczyć, się sprawdzi. W tym sensie jest to rodzaj researchu. Chociaż, oczywiście, nie próbuję się rakiem wycofać z przyznania do prostszych instynktów, czyli po prostu FOMO i tym podobnych rzeczy.

– Zasadniczo zaproponowałeś właśnie bardzo konkretną wizję literatury – sposobu komunikacji. Czym innym będzie przecież literatura komunikacyjna, a czum innym literatura jako narcystyczna autoprezentacja czy przedmiot czysto estetyczny. Żyjemy w kapitalizmie informacyjnym, który mnoży możliwości komunikacji, generując setki jej kanałów, ale są one zazwyczaj badziewne. Za to w twojej wizji kryje się wiara w utopijny potencjał komunikacji, który może zaistnieć poprzez literaturę w świecie Facebooka, TikToka i pomimo nich.

– Ciekawa obserwacja, nie myślałem tak o tym dotychczas. Zastanawiałem się, co zrobić z poczuciem, że zależy mi na komunikacji, przy jednoczesnej świadomości, że na co dzień mam problem z komunikowaniem się. Może wiara w komunikację rzeczywiście jest utopijna, ale paradoksalnie nie bierze się z żadnego resentymentu, tylko z przekonania o mocy literatury. Tym, co ona umożliwia, jest wolna komunikacja, wolna w obu tego słowa znaczeniach, zarówno powolna, niespieszna, jak i nieskrępowana, może napuszona, nieprzejmująca się, trochę ślamazarna. Tak widzę charakter komunikacji, której upatruję w literaturze.

– Równocześnie trudno skupiać się na pisaniu, gdy trzeba naraz się utrzymać, obronić doktorat, przy okazji coś niecoś się tłumaczy. W dzisiejszym świecie niewielu pisarzy jest w stanie zarabiać samym pisaniem, wiele się o tym ostatnio mówiło, podobne dyskusje toczą się teraz wokół kondycji polskich doktorantów. Chyba zgodzisz się, że niełatwo być przedstawicielem prekariatu?

– Chciałoby się te różne prekaryjne tożsamości połączyć w jakąś całość, ale to chyba jest bardzo złudna wiara. Ostatecznie, nie myśląc wiele o konsekwencjach, sam się w to wplątałem. Każda z tych sfer jest cholernie niewdzięczna, jeżeli chodzi o jakiekolwiek poczucie bezpieczeństwa. Taki tryb funkcjonowania przeciąża. Każde przejście z jednego porządku do innego skutkuje zawsze paroma dniami zupełnej odcinki, żeby zrzucić poprzednie z biurka, a drugie na nie wyciągnąć. To nigdy nie jest natychmiastowe. Z dzisiejszej perspektywy pomysł, żeby to połączyć, uważam za beznadziejny. Nie mogę jednak zaprzeczyć, że praca nad doktoratem przez tych parę lat, cały ten proces pisania i redagowania sporo mi dały. Przy odpowiednim nastawieniu mogłem to potraktować jako szkołę pisania, przekładania tego, co ma się w głowie, na pismo, nawet jeśli doktorat i twórczość literacka są raczej oddzielnymi domenami w moim wyobrażeniu. Ponieważ zawsze najbardziej zależało mi na pracy twórczej, tak ułożyłem to sobie w głowie, dzięki czemu połączyłem jedno z drugim.

Przypominam sobie, że jak szedłem na studia doktoranckie, miałem za sobą bardzo dużo różnych literackich próbek, wprawek do tego, jak chciałem, żeby moja proza brzmiała, wyglądała, o czym gadała. Wtedy nie udawało mi się tego opublikować w żadnych czasopismach. Na pewno też nie miało to wówczas wartości artystycznej. Pomysł, żeby pójść na studia doktoranckie i dowiedzieć się, co robi literatura, wypływał głównie z poczucia, że to mi się kiedyś może przydać do pisania. Wydaje mi się, że na jakimś poziomie to zadziałało i wyniknęło z tego dla mojego pisania wiele dobrego.

– Nie tylko napisałeś przekładoznawczy doktorat, ale jesteś też tłumaczem literatury szwedzkiej. Czy praca tłumaczeniowa również stanowi dla ciebie swoistą szkołę dla własnej twórczości?

– Anegdota jest taka, że uwierzyłem pewnemu profesorowi, który mi powiedział, że przekład stanowi świetną szkołę pisania. Radą podzielił się ze mną Lech Sokół, witkacolog, promotor mojego licencjatu. Wtedy zupełnie nie miałem jeszcze wyrobionych własnych przekonań, więc łykałem wszystko jak pelikan i jak pan profesor powiedział, tak zrobiłem. Skoro miałem się dzięki temu nauczyć pisania, to zachciałem tłumaczyć. Jednak z biegiem czasu, dowiadując się więcej o tym, czym może być tłumaczenie od strony historii przekładu, zgłębiając naukowo zagadnienia jego genezy, poznając osoby parające się tym zawodem, zdałem sobie sprawę, że przekład stanowi samodzielny rodzaj twórczości. Nie powinien być traktowany jako pochodna twórczości oryginalnej. W mojej pracy naukowej staram się właśnie wydobywać tę specyficzną dziedzinę z odmętów stereotypu. Przebyłem drogę od (pewnie nie całkiem jednak pozbawionej prawdy) kliszy, która się przez ileś setek lat przewija w historii literatury – że warto zacząć od przekładu, żeby dobrze pisać – do świadomości, że przekład stanowi pełnoprawną twórczość rządzącą się swoimi prawami.

– Wiele mówiłeś o różnych strategiach życia we wrogim świecie pełnym FOMO i resentymentów. Czy rzeczywiście wiara w literaturę jako możliwość (po)wolnej komunikacji pozwala podtrzymywać te ostatnie promyczki nadziei?

– Chcę w to wierzyć. Mam głębokie przekonanie, że trzeba się wszystkim tym nieprzyjaznym aspektom rzeczywistości jakoś opierać. To kosztuje ogrom energii i czasu, ale pozostaje świadomość, że istnieją ludzie, którzy nagle powołują do życia coś takiego jak Gliwicka Nagroda Literacka. I przy okazji dają olbrzymi zastrzyk energetyczny wszystkim, którzy piszą do szuflady i obawiają się kontaktować z wydawcami, co jest mordęgą i osobną dyscypliną. Trochę nierealna wydaje się ta szansa na swoje pierwsze pięć minut, możliwość podziękowania ze sceny, kwiaty, udzielenie wywiadu. Że opowiadam właśnie, czym jest dla mnie pisać, to dla mnie także promyczek nadziei.

Utwierdza mnie to w przekonaniu, że walczyć trzeba, szczególnie, kiedy świat nie jest w porządku i narzuca się coraz mocniej. Może dorzucę jeszcze coś, co za dwadzieścia lat sprawi, że poczuję dumę, że tak powiedziałem. Dajmy na to: chciałbym spalić to całe AI, spalić wszystkie te LLM-y i rozrzucić ich prochy na wietrze. One wydają mi się apogeum choroby, którą staram się opisać w mojej powieści o początkach XXI wieku. Tego przekonania, że im szybciej i więcej się mówi, tym jest to ważniejsze. Nieustanne produkowanie, choćby słów, do pary z nieskończonym pochłanianiem – to dla mnie źródło strachu. I właśnie wszystkie te modele, ich zasysanie wszelkich treści jest dla mnie przerażającą metaforą współczesności. Dlatego najchętniej  pozbyłbym się ich wszystkich, to na początek!

Przemysław Pożar

ZADŁUŻONY II

fragment powieści Puff

– Może kredyt? – głosem udzielonym na radzie.

– Kto by teraz brał, całkiem nie do rzeczy.

– Tu nie, tu słońce świeci, przesuń się.

– Ale nie będę samochodu widzieć.

– Siadaj, nie wygłupiaj się, przecież szlaban mają.

– To jest służbowy samochód, takie zdejmują w pierwszej kolejności.

– I co, myślisz, że…

– Nie chodzi przecież o to, chodzi o pryncypia.

– Ciszej, proszę ciszej!

– I kiedy kolejną sarnę przy naszej szosie potrąciło pędzące nie wiadomo ile auto, pomyślałem – trzeba temu zaradzić, musimy ocalić naturę przed nami samymi, przed zachłannym człowiekiem, dlaczego wszystko, czego się dotykamy, musi ginąć przetrącone, połamane, z bebechami na wierzchu, ta sarna leżała w rowie i nic się nie chciała ruszyć, kto to posprząta, czemu to ma gnić, śmierdzieć przy drodze, wystarczy lekki podmuch wiatru znad Wisły i już całe osiedle śmierdzi truchłem.

– Kopułę z membraną, jak na kortach tenisowych, zamówić, trochę większy rozmiar, po kłopocie, a nie się w kredyt jakiś wikłać.

– Ktoś kiedyś truchło psa zostawił za przystankiem w stronę miasta. Nie dało się na autobus czekać, wymiotowałam do kosza. A to był rasowy pies, czarno-biały border collie!

– Wiem, kto to był.

– Nie po to wydawaliśmy z naszych kieszeni na oczyszczalnię ścieków tyle pieniędzy na te wszystkie preparaty.

– Policjanci zabezpieczyli odłamki kartofla.

– Smrodem powinni zająć się nasi wartownicy, mają nas w końcu chronić, tak, ile my im płacimy?

– Pani się nie łudzi, że oni cokolwiek widzą, dwa ślepe krety siedzą w tym bungalowie z psem przewodnikiem.

– To po co oni są w takim razie?

– Ale kto tego psa wyrzucił, proszę mi powiedzieć!

– Pomysł z kopułą wydaje się sensowny, może trzeba zagłosować?

– Mafia, przecież wiadomo, że mafia, fasadują dwóch niegroźnych staruszków na posterunku, przecież wiadomo, kogo taki złapie, nie oszukujmy się, chętnych na robotę nie brak, siedzą cały dzień, do emerytury dorobią, a firma ochroniarska, to przecież wiadomo, powiązania ma i my opłacamy taki rodzaj haraczu, gdyby na to spojrzeć przytomnie.

– Nie pierwszy to i nie ostatni raz.

– Czyli jak mnie trzy miesiące temu okradli, to co to znaczy przepraszam?

– Proszę państwa o chwilę, myślę, że wrócimy do tego pomysłu z kopułą jeszcze, ale ja zamierzam zgłosić do gminy projekt ściągnięcia do nas tu, ale i do kraju, stada urubu, to ptaki które zajmują się jedzeniem padliny, mam już w tym temacie przetarte ścieżki, że tak powiem, przetarg nie będzie chyba problemem, jedyne co, to problem środków.

– Tańsze zawsze zwycięża.

– Ale tańsze wcale nie znaczy lepsze. To co oni czasami robią z pieniędzmi, a mogliby dać to komuś z głową, z wyobraźnią.

– Kontener urubu nie powinien nas kosztować znów aż tak wiele.

– Już czy naprawdę nie lepsza byłaby ta kopuła? Zimą będziemy mieć jak w uchu, jedną taką płachtą porządną dałoby się objąć te trzy szeregi.

– Po co nam te ptaszyska! Groźne zwierzęta, widziałam w telewizji, jak one żyją.

– Z drugiej strony to urozmaicenie naszego biomu.

– Ja mam u siebie na strychu terrarium z pająkami i proszę mi wierzyć, że urubu wśród naturalnych zabójców plasują się w najlepszym razie gdzieś pośrodku.

– Zwracam jeszcze raz uwagę, że niezbędne będą konkretne fundusze.

– Kto jest za oddzieleniem się kopułą?

– Nie dam grosza! Przecież to zje i żywego psa albo kota!

– Ile my znów możemy mieć tych pieniędzy? Nigdy nie wyznaczyliśmy skarbca.

– Skarbnika.

– Kto zabił tego psa? To pan mówił, że wie, tak?

– Co mówi w tej kwestii prawo?

– Dziękuję za to pytanie. Otóż w tej kwestii prawo będzie milczeć. Myślę, że góra za parę lat zwierzęta, które umierają na drogach, będą jednym z czołowych problemów współczesnej cywilizacji, a urubu pozbywają się śladów szybciej niż prokurator jest w stanie cokolwiek wszcząć w dzisiejszych czasach. Nie muszę chyba dodawać, że urubu, które zamierzam do nas sprowadzić, przeszły specjalny obóz szkoleniowy, od pisklaka w zasadzie, to program testowy na południu Stanów. Tutaj mam nawet dane przeprowadzonego specjalnie audytu How to Make Roadkill Dissappear albo w skrócie HMRD.

– A co to znaczy, przecież chyba nie każdy…

– Nie ma pan w domu Internetu? Czy to tak trudno zapisać, a potem sprawdzić, no już naprawdę.

– Polecam przy okazji wejść na naszą stronę. Wgraliśmy tam ostatnio krótki reportaż wideo z tego programu. Można zobaczyć urubu niemal na żywo w akcji z zagryzionym przez kojoty bizonem. To się rzadko zdarza, ale jednak się zdarza. Są też zdjęcia potrąconych psów i kotów. Przed i po interwencji urubu. Czasem nawet nie widać, że umarło cokolwiek, co świadczy o wysokim poziomie wyszkolenia tych ptaków tam na miejscu.

– Do końca obrad zostało nam niecałe trzy minuty, zmierzajmy może powoli do podsumowania już.

– Proszę przewodniczącego o zarządzenie głosowania w sprawie mojego pomysłu.

– Doceniam rozmach, przygotowanie, ale to się nie kwalifikuje, moim zdaniem to trzeba ustalać wyżej, nie na poziomie osiedla tylko już samorządu jakiegoś.

– Chodziłoby o współfinansowanie wspólnotowe, racjonalizację gospodarki odpadami na poziomie lokalnym…

– W każdym razie nie dźwigniemy tego.

– Może chociaż tę środkową dróżkę byśmy nazwali ulicą urubu?

– Z powodów osobistych wybór nazwy ulicy przesuwam na kolejne posiedzenie rady.

– Czy ktoś wie, jak się wabił ten border collie?

– Robaki obsiadły mu pysk tak cały.

– Nawet pani nie mówi!

– Te urubu to chyba przede wszystkim dla tych robaków padlinę jedzą.

– Jeśli tej kopuły nie stawiamy, to może chociaż kort byśmy w tych chaszczach sobie zbudowali od podstaw? Tu nie ma nigdzie żadnego boiska. Ani w piłkę pokopać dzieci nie mają.

– Kopią i tak, łupią, przecież ile to już ogrodzeń poniszczyły.

– Czy policja będzie chodzić teraz po domach w związku z tymi kartoflami?

– Podobno już coś tam stawiają, ale czy to pod kort będzie, nie wiem. Kanalizację rozkładają, pecefałki w paru newralgicznych punktach rzucili, chyba żeby woda nie stała.

– Mógłby tu stać gdzieś baniak z wodą i kubeczki jednorazowe, idzie się tu udusić. Jeszcze zaraz obok te ścieki.

– Zamykam dzisiejsze spotkanie, jest godzina…

– Proszę pana, dobry wieczór, ciekawy niesłychanie pomysł z tymi urubu, czy mógłbym zapytać?

– Tak, proszę, oczywiście, wie pan, proszę sobie wyobrazić, że żona będzie mieć zakład mięsny, możemy tym tak zakręcić!

– Wspaniale… ale jak zakład mięsny, to się nie kłóci z tymi urubu?

– Człowiek też jeść musi, nie?

– No w każdym razie chciałem przedstawić panu kogoś, kto by to chętnie objął finansowaniem.

– A kto?

– Nie mogę tak od razu zdradzać, ludzie słyszą, może wybrałby się pan ze mną, oni na to mówią zazwyczaj trybunał handlowy, poważna sprawa, ale jest zawsze taki moment, wie pan, pomiędzy. Matka mi zawsze powtarzała, że każda minuta jest w zasadzie niepełna, bo jak już idzie ta kolejna, to ta pierwsza nigdy się w zasadzie nie kończy.

– To ładne co pan mówi.

– I gdyby tak w ten skrawek dał pan radę się wstrzelić któregoś wieczora, może dojdzie do spotkania umysłów.

– A dziś jeszcze?

– Dziś to już powiem panu, że nie jestem pewny.

– Chodźmy, po co czas tracić.

– Ale wie pan, to kawałek stąd.

– Co zaszkodzi spróbować? Urubu to duża sprawa dla lokalnej społeczności, sam pan widział zainteresowanie.

– Ale to moglibyśmy naprawdę przesunąć na jutro, ja nie wiem do końca, czy dzisiaj jest rzeczywiście dogodna pora jeszcze.

– Nonsens, na pewno zdążymy, akurat znajomy zostawił auto, przejedziemy się, proszę ze mną.

– No dobrze, tylko ja nic nie mogę obiecać, tak.

– Wie pan, ja się od lat tym zajmuję, zajmuję się ptakami, drukiem o ptakach. Czego to człowiek nie wymyśli, prawda? Takie urubu, kto by pomyślał, że będą komuś gdzieś drogi czyścić, cały ten smród. Ale to potrzeba daru albo chociaż weny na chwilę, kreatywność to wcale nie jest dar, wie pan, to się ćwiczy jak każdy inny mięsień. Jest w mózgu specjalna przysadka i podobno przy odpowiednim zmrużeniu oczu w środku zaczyna coś drgać i te drgania są, jak widział pan kiedyś takie pasy na umięśniony brzuch Gym form: abs and core, to wszystko jest kwestia elektrostymulacji i to na podobnej zasadzie może działać. Ja myślę, że w przyszłości to będą w opaskach do spania montować właśnie na tyle lekkie wstrząsy, żeby same powieki się tak odpowiednio marszczyły i to będzie poruszać w mózgu właśnie odpowiednie miejsce, ja tu panu odsunę tylko trochę fotel do tyłu, bo tu zazwyczaj junior jeździ, a on lubi trzymać ręce tutaj na schowku z jakiegoś powodu, inaczej nie sięgnie, o, proszę wsiadać, pasów nie zapinam, mówi pan, że blisko, tak?

– Nowy samochód?

– O, skąd pan wiedział?

– Pachnie jak nowy, wie pan.

– Znajomy prawnik wybierał.

– Świetny gust, o tu, pan zaraz w lewo skręci, tak.

– I gdzie dalej?

– Zaraz taka będzie wąska dróżka.

– Ale tu można w ogóle? Tu chyba nie wolno?

– Tak tylko wygląda, może pan zwolnić trochę.

– I ciemno, włączę długie.

– Będzie chyba tak z boku to, za parę metrów, parę kanap i fotel.

– Pod gołym niebem?

– Tak, tak. Interes na świeżym powietrzu. Wie pan jak to jest, jak w środku, to zaraz się pojawią a to takie przepisy, a to śmakie, jakby mogli, wszystko by regulowali, jak człowiek chodzi, jak siedzi, nie ma nic za darmo.

– Rozumiem, tak, oczywiście, jasne.

– O, widzi pan, czerwone się świeci, akurat parę minut przed dziesiątą, rzeczywiście się udało. Pan zaparkuje gdzie bądź, tylko może równolegle do tego terenowego raczej niż w poprzek, bo potem może być ciężko zawrócić i żeby się też pan nie zakopał, odpukać.

– No dobrze, to prowadź pan.

– Nie, mnie nie wolno, pan musi sam, od niedawna, że tak powiem, pojedynczo do okienka.

– Oczywiście, rozumiem. A mogę na pana się powołać?

– Wolałbym osobiście pozostać incognito, ale proszę, śmiało, śmiało, ja popilnuję auta, pan zacznie tak jak na radzie, od tej sarny, pan lepiej idzie, trzeba się zmieścić w czasie bo inaczej kiszka.

– Ale wiesz… zwykły przedsiębiorca nie zmęczy się nigdy tak jak wielki, nie ta kubatura. Słucham pana?

– Dzień dobry, dobry wieczór w zasadzie. Panowie może kredytują?

– Tak?

– Czy panowie słyszeli już o tym wypadku, jak sarna tu niedaleko pod koła wpadła?

– Nie, co to ma do rzeczy?

– Czy nie przykrzy się panom, że tyle tego leży, jak do pracy się jedzie?

– Ja wiem… rozłoży się, nie? Co ty sądzisz?

– Chyba tak, jak muchy siądą, to zaraz nie ma sarenki.

– I tu się pan myli: rozkład trwa nawet do trzech miesięcy, ilość smrodu, makabrycznego widoku to około sześćdziesiąt dni roboczych, co można pomnożyć przecież razy dwa, bo do pracy panowie dojeżdżają i z pracy wracają. W weekend też na pewno jeżdżą panowie z rodziną, to do kina, do galerii, czasem nad wodę.

– Na szrot też tu niedaleko co dwa tygodnie.

– Czy słyszeli panowie o programie rządowym Make Roadkill Disappear, w skrócie MRD, to jest nowatorski, ekologiczny sposób na uporanie się z tym problemem, wszystko zostaje w naturze, a biom urozmaica się o dodatkowe ogniwo w łańcuchu…

– Tygrys!

– Nie, nie, z tygrysami mogłoby nie pójść tak gładko, to jednak dzikie, drapieżne zwierzęta. W Stanach opracowano inny model oparty bezpośrednio na padlinożercach, siedziały nad tym zespoły uczonych, między innymi nasz profesor Sojak.

– Tygrys jak szarpnie, to rękę przy żebrach ci urwie.

– A z urubu, bo o nich mowa, nie ma tego ryzyka, panowie.

– Jak to po naszemu?

– Urubisz się po pachy, ha!

– Urubu to ptaki, kondorowate…

– Usługa czy dobro trwałego użytku?

– Czy ja wiem…

– No to kto ma wiedzieć, pan czy my? Przychodzi pan do nas po pieniądze, ja rozumiem, że każdemu czasem kapitał potrzebny, ale przecież jakiś ślad musi być, prawda, gdybyśmy tak dawali każdemu na lewo i prawo bez podstawowego choćby zbadania sprawy, pan wie, co by to było…

– Usługa, wiem już, tak, to będzie usługa.

– Cykl życia w przybliżeniu?

– O kogo teraz pan pyta?

– No przecież nie o pana. Te ptaki, pan mi powie, ile żyją?

– W przybliżeniu trzeba założyć, że po odjęciu paru tygodni na ukształtowanie popytu…

– Coś pan mówił wcześniej, że trzy miesiące, tak, wpiszę, że pół roku, co?

– Dwadzieścia lat w przybliżeniu, to będzie w zasadzie inwestycja na skalę samorządową.

– Dwadzieścia…

– To musimy pana na moment przeprosić, bo klienci zwykle nie przychodzą do nas po taki kaliber.

– Dwie minutki narady i jesteśmy.

– Już coś nad nim wisi.

– Niejedno, na kilometr go czuć.

– Trzeba by go podsumować z robocizną, kosztami wydziałowymi…

– Panowie, przepraszam, tylko dodam…

– Proszę pana, ale proszę poczekać na kanapie, zaraz do pana podejdziemy, musimy się po prostu…

– Chciałem tylko dodać, że operuję jakimś tam wkładem własnym, gdyby to mogło wpłynąć jakoś…

– Istotnie!

– O jakiej kwocie mówimy?

– W przeliczeniu na dolary, niecałe jedenaście.

– A pożyczka ma opiewać na…?

Perlisty szelest gotówki lądującej na dnie żółtej plastikowej siatki i dłoń szuflująca dwukrotnie dwie kolejne dłonie, a potem wybuch, głośny wybuch butelki szampana przed triumfalnym powrotem ojca do domu.

Kinga Borto

NO I TAK TO BYŁO, CHYBA TAK

„Jestem Set. Mój brat Abel umarł, zanim się urodziłem”. Tymi słowami Marcin Czarnik rozpoczyna obie części swojej drugiej książki prozatorskiej, Trzy dni, trzy noce. W krótkiej, choć niepozbawionej mnóstwa dygresji, opowieści autor nie ogranicza się jednak do motywów biblijnych. W Czarnikowym kalejdoskopie przewijają się zarówno starotestamentowe postaci, jak i bohaterowie opowieści o wielkiej chłopskiej emigracji, ofiarach, a także beneficjentach zmian społecznych, których doświadczali mieszkańcy polskich wsi. Gdzieś pomiędzy lawiruje narrator powieści – po pas zanurzony w rodzinnych dramatach (tych doczesnych, jak i przeszłych) oraz własnej, beznadziejnej teraźniejszości.

Podział powieści na dwie, prawie symetryczne części wydaje się uzasadniony – pierwsza z nich to swoiste genesis (Czarnik zresztą bezpośrednio nawiązuje do Księgi Rodzaju, szczególnie do wątku pojawienia się pierwszych ludzi: Adama i Ewy oraz ich potomstwa). Mnożące się do znudzenia wersje historii o pierwszych zalążkach ludzkości (pojawia się ta ze wspomnianej już Księgi Rodzaju, a także z Księgi Jubileuszów czy te zasłyszane z „opowieści i legend” oraz „przekazów”) przerywa szokujące wyznanie:

Ja, Set, mówię, że wszystko to bullshit i czarna magia. Mojego brata Abla wcale nie zabito, Kaina, rzekomo pierworodnego, nigdy nie było, po prostu nie istniał, wymyślono go i nazwano dzieckiem diabła, żeby Abel nie wydał się tak całkiem głupi […]. (s. 19)

W retorykę biblijnej przypowieści z nieubłaganą nachalnością wkracza współczesny narrator i wytrąca czytelnika z marazmu – myślę, że tak określić można jego stan po przeczytaniu dziewięciu pierwszych stron powieści stylem i treścią naśladujących tekst Pisma Świętego (i jak mantrę powtarzających tę samą formułę początkową: „Księga Rodzaju mówi, że…”, „Księga Jubileuszów mówi, że”, „Opowiadania i legendy mówią, że…”, „Dawne dzieje Izraela mówią, że…” itd.). Co więcej, podobny zabieg autor zastosuje na początku drugiej części książki. Coś, co miało być elementem łączącym przez swoją redundantną formę i rozciągłość, stało się jednak elementem nużącym, fragmentem, który czytelnik ma ochotę pominąć w toku lektury.

Pozorny „powiew świeżości”, w postaci współczesnego, oderwanego od starotestamentowego tonu głosu narratora, równie szybko się jednak wyczerpuje. Narracja przesycona jest ciągłymi powrotami do biblijnych motywów, autor czyni z nich swoisty punkt wyjścia dla każdej historii, nawet dla opowieści o chłopskich emigracjach z XIX i XX wieku:

[…] a wielką emigrację, faktycznie wielką, bo do pierwszej wojny światowej Galicję opuściło pół miliona chłopów, dziennikarze nazywali nawet exodusem, porównując z wyjściem Żydów z Egiptu, chłopi jednak nie uciekali przed faraonem, a przed biedą […] (s. 32)

[…] wsiadła na statek, co był jak pływająca wieża Babel, z ludźmi domagającymi się jedzenia i wody, i proszku przeciwko pchłom, z ludźmi kopulującymi i kłócącymi się, choćby w różnych językach, złe pozna się od razu, tylko dobrego nie, i tak dwanaście dni w brudzie i niewygodzie, Bóg jest na morzu […] (s. 35)

W drugiej części pierwsze skrzypce gra godny pożałowania żywot dorosłego Seta. Narrator ponownie przenosi się do czasów biblijnego stworzenia pierwszych ludzi, jednak tym razem jego uwaga skupia się przede wszystkim na nim samym. Pełen superlatyw opis jego osoby – jurnego kobieciarza o niepohamowanym popędzie seksualnym ([…] nasienie Seta nigdy się nie kończyło, tryskał nim na prawo i lewo i wpuszczał je do pochew kobiet, a może i do pochew zwierząt, był bowiem nienasycony […], s. 75) – okazuje się kolejną mrzonką, fantazją opowiadającego, którym ponownie kieruje wstyd (tym razem nie za brata i jego „głupią śmierć”, a siebie). Zderzenie ze smutną rzeczywistością sprawia, że Set w obliczu możliwości odbycia stosunku z poznaną przez internet kobietą, Nobą, przyznaje się do własnego kłamstwa i doskwierającej mu impotencji. Ta męska dolegliwość uniemożliwia mu budowanie relacji z kobietami (nie tylko seksualnych, choć do tych głównie sprowadza je narrator), podburza pewność siebie, doprowadzając do letargu (z którego, notabene, ostatecznie wyrywa się, dość niespodziewanie i pośpiesznie, na ostatnich kartach powieści).

Wszechobecne w obu częściach biblijne nawiązania raz po raz ulegają zniekształceniom. Czarnik próbuje z przekąsem dekonstruować najpopularniejsze motywy z Pisma Świętego – przypisując Adamowi (a także Setowi) zoofilskie upodobania, a z Ewy czyniąc cudzołożnicę i szatańską kochankę. Ostatecznie jednak autor ogranicza się do desakralizacji religijnych pism tylko przy pomocy wulgaryzacji i seksualizacji:

[…] odtąd Sammael był szatanem, czyli wrogiem, i niebawem zemścił się na Adamie, przebrał się za węża i skusił Ewę, a potem patrzył, jak Adam niezręcznie uprawia seks z Ewą i marnuje nasienie, a kiedy Adam zasnął, uwiódł Ewę i uprawiał z nią seks […]. (s. 17)

[…] dręczył zwierzęta, podobnie jak wcześniej jego ojciec Adam, ledwie Bóg ulepił Adama z gliny i tchnął w niego życie, ten wyruchał wszelkie zwierzęta lądowe, ciągle bezimienne, bo to właśnie Adam miał je ponazywać […] ale zamiast je nazywać, tylko je jebał […]. (s. 75)

Nie zarzucam przez to autorowi obrazoburstwa, raczej wtórność, z której nic nie wynika. Wiele z nawiązań, umiejętnie i sprytnie wplątanych we współczesną fabułę powieści, ma w sobie bowiem potencjał, moim zdaniem niewykorzystany (jak choćby dorzucone na koniec zestawienie narratora, Seta, i jego losu odrzuconego impotenta, z historią biblijnego profety Jonasza – potencjalnie ciekawe, ale skondensowane na niecałych dwóch ostatnich stronach książki).

W recenzji debiutu Czarnika (Misterium, 2023) Adam Woźniak zwraca uwagę na anachroniczność portretowania wsi i jej mieszkańców. Kąśliwie wręcz sugeruje, że sposób, w jaki autor traktuje bohaterów swojej powieści, stanowi doskonałe zobrazowanie dla tez Adama Wrotza z opublikowanego w Dwutygodniku szkicu Czy bohater polskiej powieści kupił już sobie komputer? W Trzech dniach, trzech nocach prozaik zdaje się zabezpieczać przed podobnymi zarzutami – przytaczając konkretne daty dla opisywanych wydarzeń, podkreślając zmieniający się wciąż czas akcji, zaznaczając, że jego opowieść, w danym fragmencie książki, dotyczy przeszłości, często bardzo odległej od teraźniejszości narratora (która przypadałaby na czasy współczesne również autorowi – w momencie opisu lat przedszkolnych pojawia się nawet rok: 2000). Książkę Czarnika wypełnia cały pochód mieszkańców wsi – zarówno tych dwudziestowiecznych, jak i dwudziestopierwszowiecznych. Nie brakuje rodzin zapełniających ciasne, ciemne izby ([…] żyli na kupie, sześć, siedem osób w izbie, a ile ma taka izba, najwyżej dwadzieścia metrów, ledwo mieszczą się łóżko z piecem […] jedno łóżko do dyspozycji, gnieździli się na nim wszyscy […], s. 105), silnych, wiejskich kobiet ([…] babka jednak nadganiała pracą, pracowała ciężko i wytrwale, za siebie i za dziadka, przynajmniej z końmi, miała więcej siły od niego, pole ogarniała sama, nawet gdy była w ciąży […], s. 109), a także tych, którzy pragną innego życia, z dala od pól uprawnych, zwierząt gospodarskich i bogobojnej starszyzny (tu wymienić można Ewę, matkę Seta, posiadaczkę dobrze płatnej pracy przy obsłudze frezarki, i Adama, jego ojca, spawacza, który odrzucił rodzinną spuściznę, ziemię i gospodarstwo). Czytelnik pozostaje jednak z wrażeniem, że autor zafiksował się na przeszłości, niewiele miejsca poświęcając na sproblematyzowanie teraźniejszości Seta: narratora i kogoś na kształt głównego bohatera. Na kształt właśnie, bo jego historia wypada bardzo blado w porównaniu z resztą.

Woźniak określał debiut Czarnika mianem napisanego „po godzinach”, powierzchownego dzieła, w którym autor lekko koloryzuje własne doświadczenia, wrzucając je naprędce na karuzelę nawiązań kulturowych. Podobne wrażenie można odnieść po lekturze drugiej książki prozaika. W trudnej i pełnej trosk, typowych zresztą dla wielu rodzin wiejskich, historii rodu Seta pojawiają się raz po raz koty Garfieldy i Filemony, Zbigniewy Bońki, wieszające się Windowsy Visty i Fiaty 126p, jednak nic z ich obecności nie wynika – ot, humorystyczne wstawki w smutnych opowieściach. Niewielka liczba stron to w przypadku Trzech dni, trzech nocy niewątpliwa zaleta. Narrację powieści cechuje bowiem nie tylko uciążliwa wręcz dygresyjność, która niejednokrotnie wybija z toku lektury mnóstwem drobnych, niedokończonych, momentami zupełnie nic niewnoszących historyjek, ale także powtarzalność i fiksacja na wybranych motywach. W samym pomyśle drzemie jednak potencjał – potencjał na ciekawą, nieoczywistą analizę kondycji współczesnej jednostki, przygniecionej ciężarem własnego pochodzenia, historii, próbującej uwolnić się od tradycji, zobowiązań narzucanych jej przez rodzinę i społeczeństwo, chcącej odnaleźć siebie, swoją prawdziwą tożsamość. Nawet nagromadzenie nawiązań biblijnych, anachronicznych w swojej naturze, nie byłoby tu problemem, gdyby analiza ta gdzieś zmierzała. W przypadku Trzech dni, trzech nocy celu tego nie widać, a cytując narratora, to po prostu: [n]o i tak to było, chyba tak (s. 141).

Marcin Oskar Czarnik: Trzy dni, trzy noce. Filtry, Warszawa 2025, s. 144.

Olga Sarwa

ŻYCIE W KLATCE CODZIENNOŚCI

Debiutancka Klatka Michała Cierzniaka to proza silnie introspekcyjna, skupiona na doświadczeniu uwięzienia – zarówno psychicznego, jak i społecznego. Autor konstruuje narrację wokół człowieka żyjącego wśród niespełnionych obietnic nowoczesnego świata: pracującego w monotonnym, pozbawionym sensu środowisku, zamkniętego w ciasnej przestrzeni mieszkania i równie ciasnych ramach własnych możliwości ekonomicznych. Wchodząc wraz z bohaterem do jego kawalerki, czytelnik może niemalże poczuć się jak wtedy, gdy pierwszy raz trzymał w rękach Zbrodnię i karę i stawiał kroki w przytłaczającym, przypominającym trumnę pokoju Raskolnikowa. Fabuła nie rozwija się jednak w sposób klasyczny; zamiast ciągu zdarzeń otrzymujemy gęstą sieć myśli, skojarzeń, wspomnień i obserwacji, które składają się na portret człowieka rozczarowanego światem, lecz niezdolnego do realnego buntu. Klatka nie jest więc powieścią bogatą w akcję, ale zapisem stanu zawieszenia pomiędzy pragnieniem zmiany a niemożnością jej przeprowadzenia. Gdyby chcieć porównać utwór Cierzniaka do innego współczesnego debiutu, w pewien sposób blisko byłoby mu do Hotelu ZNP Izabeli Tadry. Jej powieść jest monologiem głównej bohaterki, Belci, której historia o relacji z matką, partnerami i własnym ciałem buduje się z powrotów, powtórzeń i różnych wariantów tych samych zdarzeń, zamiast układać się w linearną fabułę. Oba debiuty, choć odmienne formalnie, rezygnują z klasycznej akcji na rzecz gęstej, fragmentarycznej narracji oraz dotykają problemu zniewolenia i niemożliwości dokonania zmiany.

Jednym z kluczowych zabiegów zastosowanych przez Cierzniaka jest sięgnięcie po technikę zbliżoną do strumienia świadomości. Opowieść prowadzona jest w sposób płynny, często pozbawiony wyraźnych granic pomiędzy teraźniejszością a przeszłością. Myśli bohatera swobodnie przechodzą we wspomnienia, drobne bodźce uruchamiają długie ciągi refleksji oparte na logice skojarzeń, niepodlegające porządkowi przyczynowo-skutkowemu. Taki sposób prowadzenia narracji sprawia, że czytelnik nie tyle obserwuje bohatera z bezpiecznego dystansu, ile zostaje wciągnięty w jego sposób myślenia, zmuszony do podążania za chaotycznymi, często nawracającymi i niepozostawiającymi chwili na oddech wspomnieniami. Idealnie wplecione w narrację zostają również traumy bohatera – nienazwane wprost, wdzierające się w życie nieproszone i w nieoczekiwanych momentach, we śnie i na jawie. Przyjmują najczęściej niepokojącą i niejasną postać czerwonych rąk, każąc czytelnikowi na przestrzeni powieści zastanawiać się, skąd mogły się wziąć – czy są czerwone jak krew? Czyja krew? A może wcale nie jak krew, a jak poczerwieniała skóra na spuchniętej twarzy pijanego ojca?

Wspomnienia nie pełnią w Klatce funkcji porządkującej czy wyjaśniającej teraźniejszość. Wręcz przeciwnie, są fragmentaryczne, niepełne, często pozbawione wyraźnego punktu kulminacyjnego. Ich obecność nie prowadzi do zrozumienia siebie ani do przepracowania przeszłych doświadczeń, lecz pogłębia poczucie uwięzienia. Pamięć staje się tu kolejną przestrzenią zniewalającą bohatera, który krąży wokół tych samych myśli i wraca do starych obrazów. W wielu momentach powieści ujawnia się również jego poczucie wyobcowania. Kiedy w trakcie imprezy dym ze zdmuchniętej świeczki wywołuje w nim wspomnienia z dzieciństwa, z początku postanawia opowiedzieć o nich znajomym. Jednak ostatecznie nie potrafi się za to zabrać, aż w końcu zostaje zagłuszony gwarem rozmowy. Sięga po piwo i w samotności pozwala ponieść się swoim myślom. Nie wyraża zbytniego żalu, jak gdyby wiedział od początku, jak potoczy się próba otwarcia się przed innymi. A może nawet myśli, że tak jest lepiej – w końcu i tak by go nie zrozumieli.

Istotny w Klatce jest także sposób, w jaki Cierzniak konstruuje postać głównego bohatera. To jednostka głęboko zawiedziona rzeczywistością późnego kapitalizmu. Bohater doskonale rozpoznaje mechanizmy, w które jest uwikłany: zdaje sobie sprawę z iluzoryczności obietnic konsumpcjonizmu, z pustki pracy wykonywanej wyłącznie w celu przetrwania oraz z własnej sytuacji ekonomicznej, która uniemożliwia mu realizację pragnień. Jednocześnie pozostaje całkowicie zanurzony w kapitalistycznych mechanizmach. Zapewnia o swoim przywiązaniu do wartości, powtarza hasła w rodzaju „lepiej być niż mieć”, jednak wie doskonale, że te deklaracje stanowią mechanizm obronny przed bólem wynikającym z braku dostępu do dóbr. Nie jest to świadomy wybór alternatywnego stylu życia, lecz racjonalizacja ekonomicznego ograniczenia. Cierzniak trafnie pokazuje, jak kapitalizm wytwarza podwójne zniewolenie: z jednej strony wymusza uczestnictwo w kulturze posiadania, a z drugiej – odbiera środki na nie pozwalające. Bohater pozostaje w rozkroku pomiędzy krytyką systemu a głęboko zakorzenionym pragnieniem bycia jego beneficjentem.

Tytułowa „klatka” może być też odczytana jako metafora niepewnej egzystencji – życia w warunkach ciągłego niedoboru, braku perspektyw i poczucia bezcelowości. Praca, mieszkanie czy codzienne rytuały nie oferują stabilności, reprodukują jedynie doświadczenie powtarzalności i bezsensowności. Zapach świeżo zaparzonej porannej kawy jest w stanie dać już tylko moment ulotnego wytchnienia – tuż po jej wypiciu trzeba przecież zacząć dzień, który będzie wyglądał identycznie jak wszystkie dni go poprzedzające i następujące po nim. Funkcji bezpiecznej odskoczni od codziennych problemów nie jest już w stanie spełniać nawet sen. W końcu przyszło otępienie. Czekałem na coś, choć nie wiedziałem, na co dokładnie, przygnieciony pościelą. W sen uciekałem i uciekałem we śnie – w taki sposób bohater doświadcza zasypiania, które powinno być dla niego choćby chwilową ulgą po długim dniu. Choć próbuje uciec w sen od rzeczywistości, nawet tam zmuszony jest uciekać. Kołdra, która powinna przyjemnie otulić jego ciało, przygniata je i uciska. Zaśnięcie, zamiast być błogim odpłynięciem, staje się otępieniem.

Wartym uwagi elementem Klatki jest wątek doświadczenia uchodźstwa, reprezentowany przede wszystkim przez postać Katii. Jej obecność w powieści wprowadza wyraźny kontrapunkt wobec egzystencjalnych rozterek narratora. Katia funkcjonuje jako figura innego doświadczenia zniewolenia – nie wynikającego z ekonomicznej lub psychicznej stagnacji, lecz z realnej, politycznej przemocy i przymusowej migracji. Jej historia pokazuje, że „klatki” mogą mieć bardzo różny charakter: jedne są wytworem systemowych nierówności i wewnętrznych mechanizmów psychicznych, inne – bezpośrednim skutkiem wojny i utraty domu. Relacja między narratorem a Katią nie prowadzi jednak do prostego moralnego kontrastu ani do jednoznacznego przewartościowania jego własnych problemów. Cierzniak unika dydaktyzmu; doświadczenie uchodźcze nie zostaje wykorzystane do unieważnienia egzystencjalnego cierpienia bohatera, lecz raczej do jego skomplikowania. Obecność Katii ujawnia też, jak bardzo narracja o własnym utknięciu jest osadzona w uprzywilejowanej perspektywie. Nawet jeśli bohater czuje się ofiarą systemu, wciąż funkcjonuje w przestrzeni względnego bezpieczeństwa.

Cierzniak nie proponuje czytelnikowi narracji rozwojowej ani wyzwalającej; przeciwnie, to proza niewygodna, niedająca pocieszenia i powracająca jeszcze długo po lekturze – niczym ukłucie, ściśnięcie w piersi, gdy zamyśleni przy porannej kawie dostrzegamy osaczające nas ściany własnych klatek.

Michał Cierzniak: Klatka. Filtry, Warszawa 2025, s. 160.

Oliwia Borowiec

ŚRODKI CZYSTOŚCI –

W srebrnym blasku telewizora udało mi się dotrzeć do wielkiej prawdy. Nikt nie chce być pouczany; wobec tego wyjdę do świata z obietnicą. Poznałam się na historiach, którymi żyjemy, zbadałam konstrukcję narracji, i wniosek jest oczywisty. Nie różnimy się szczególnie od dwuwymiarowych bohaterów z ekranu. Ich istnienia rządzą się podstawową zasadą: ten, kto zbytnio się wyróżnia, stanie w centrum kataklizmu. Moim obowiązkiem jest ostrzec ludzkość.

Zgłaszam się do rady miasta, piszę do polityków i sponsorów. Niektórzy zgadzają się, by mnie wysłuchać.

– Proponuję nieśmiertelność – ogłaszam uroczyście na jednym ze spotkań. – Chciałabym przetestować nowy sposób życia, który polega wyłącznie na unikaniu i zanikaniu. Powinniśmy rozważyć taką ścieżkę rozwoju ze względu na ludzi młodych i przyszłe pokolenia. Bezczynność okaże się odpowiedzią na wszelkie trapiące nas problemy.

Członkowie komitetu nie odpowiadają. Widzę to po ich minach, spoconych czołach: boją się. W ciszy między nami zmieściłby się cały ocean, a oni nie chcą pozwolić swoim zmarłym zatonąć jeszcze głębiej. Tracę zapał do wszelkich dyskusji. Świat mógłby odtąd należeć tylko do nas, ale każdy, kto się ze mną spotyka, stwierdza, że tak przecież nie wypada.

*

Decyduję, że przestanę się wysilać. Praca odpada. Koniec z siniakami, bólem pleców i złym snem. Jakiekolwiek doznania to zapowiedź katastrofy. Do takich idei mam zamiar przekonywać innych. Rozdaję ulotki, które ostrzegają o pułapkach narracji – życie to śmierć, piękno to prowokacja, im mniej ciebie, tym lepiej. Nie siłuj się ze słowami. Jeśli uda ci się zniknąć wśród materii, będziesz bezpieczny. Czerwony tekst na żółtym tle obiecuje, że w taki sposób możemy wreszcie przestać umierać. Przechodnie na ulicy i klienci w centrach handlowych przerażeni kręcą głowami.

– Kocham się starzeć – mówi starsza pani i obrzuca mnie podejrzliwym spojrzeniem.

– Ale kiedyś i to się skończy – oponuję.

Kobieta kiwa głową z entuzjazmem.

– Miłość nie może trwać wiecznie.

Ale powinna, myślę, chociaż nie mówię już tego na głos.

*

Ryzykuję klęską i szukam sobie wartościowego zajęcia. Piszę artykuły do rubryki sportowej. Pracuję jako wolontariuszka i dokarmiam koty. Kiedy jeden z nich, pomarańczowy i bez ucha, obdarza mnie miłością, jestem zmuszona przygarnąć go do siebie. Tłumaczę mu, w co wierzę i co powinniśmy razem zrobić. Ma mądre oczy i wygląda, jakby rozumiał. Chcę schować się z nim w domu i nigdy więcej nie wyglądać na zewnątrz. Muszę jednak chodzić po zakupy, wybierać najlepszą karmę. Widma czają się za każdym rogiem. Później, na kanapie i pod grubym kocem, oglądam z kotem seriale. Zabijam czas, unicestwiam siebie, żebyśmy mogli przetrwać.

W końcu ktoś umiera i zostaję poinformowana o pogrzebie. Zastanawiam się, jak to zniosę. Przeglądam internet, żeby się przygotować. Otaczają mnie piękne wyrażenia: florystyka funeralna, sala konsolacyjna. Próbuję odnaleźć się w pośmiertnym pluszu.

Zmarły – mój daleki kuzyn, z którym widziałam się kiedyś na weselu – zginął podczas brawurowej przeprawy przez amazońską dżunglę. W testamencie zażyczył sobie, żeby urnę z prochami postawić na półce nad telewizorem w jego rodzinnym domu.

Gdy nadchodzi dzień pogrzebu, jestem zamroczona rosnącym napięciem. W trakcie przemówień nie wygłaszam swoich teorii. Widzę moją rodzinę w nowym świetle: po raz pierwszy mówią szczerze i otwarcie. Dopiero ich łzy uśmierzają lęk, który bez przerwy dzwonił mi z tyłu głowy. Znajduję pocieszenie w trosce o zmarłego. Z przerażeniem odrzucam to uczucie.

Wracam do domu, potępiając spryt, na jaki zdobywamy się każdego dnia. Sztukę pożegnań opanowaliśmy do perfekcji. Na półkach w księgarniach stoją książki o żałobie w pastelowych okładkach. Jeśli to nie wystarczy, usiąść można w przytulnym gabinecie, którego nie brakuje w żadnym mieście. Brzydka rzeczywistość przekładana jest na słowa obrastające główkami kwiatów. Ciało zmarłego przywraca się do błogiego stanu, z łatwością maskując bruzdy i rany. Śmierć można zdrapać z podłogi, brudne ubrania wyprać i wyprasować. Rosnące góry kurzu jeszcze za życia są pospolitym widokiem, a ich naturalną konsekwencję – punkt przesytu, tę nieskończoną ciemność – przyjmujemy za oczywistość.

Zostawiam seriale, porzucam filmy i zamiast tego skupiam się na dokumentach. Wybieram historie ludzi nieustraszonych. Na ekranie witają mnie twarze, które odeszły, głosy, których już nie słychać. Zginęli, robiąc to, co kochali. Nie ma w tym żadnej odwagi. Dla nich drzwi są zamknięte, okna zamurowane. Muszą pozostać w bezruchu nawet wtedy, gdy zabraknie powietrza. Mogą się bać, bo przecież nie o odwagę chodzi.

Próbuję postawić się w takiej sytuacji: robaki jedzą moje ciało, lisy biegają dookoła nagrobka, od ludzi dostaję światło i kwiaty. Po raz pierwszy nie wierzę we własną wyobraźnię. To przeważa szalę: muszę próbować dalej. Brud zniknie z mojego życia, zmarszczki nie wypełnią mojego kształtu. Zostanę mistrzynią czystości.

AUTORKI I AUTORZY NUMERU:

Przemysław Pożar – pisarz przed debiutem, tłumacz, literaturoznawca.

Kinga Borto – redaktorka magazynu poetyckiego ZAKŁAD, na którego łamach publikowała teksty krytyczne. Na co dzień walczy ze słowem w świecie gier mobilnych.

Olga Sarwa – mikrobiolożka, studentka kultury i praktyki tekstu na UWr. Zwyciężczyni IV Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Wandy Dobaczewskiej „Na chwałę słońca” w kategorii prozatorskiej. Pisze fantastykę i marzy o debiucie książkowym.

Oliwia Borowiec – absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie Wrocławskim. Publikowała w „Składce”, „Stronie Czynnej”, „Kwintesencji”, „Szkicach” i „Szajn”.

Redakcja ÓSMEGO ARKUSZA ODRY:

Jakub Famulski, Kamil Figas, Kaja Kędzioł, Zuzanna Madurska

Kontakt: osmy.arkusz.odra@gmail.com

Projekt
Wydawca