Places for Deliberation / Miesta na rozjímanie

Historia sztuki Europy Środkowej lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych najczęściej opisywana jest przez pryzmat awangardowego eksperymentu, rozwoju sztuki konceptualnej oraz krytyki instytucjonalnej. Znacznie rzadziej dostrzega się równolegle rozwijający się nurt refleksji nad relacją między formą, funkcją i odpowiedzialnością dzieła sztuki. Prezentowana wystawa proponuje odczytanie twórczości Zdzisława Jurkiewicza, Barbary Kozłowskiej, Liliany Lewickiej i Jerzego Rosołowicza nie jako lokalnej odmiany konceptualizmu, lecz jako spójnego projektu radykalnej dematerializacji dzieła, prowadzącego do zakwestionowania samej potrzeby produkowania kolejnych obiektów artystycznych. W ich ujęciu dematerializacja nie była wyłącznie strategią formalną ani estetycznym gestem redukcji, lecz stała się sposobem myślenia o świecie, w którym akt twórczy zostaje obciążony odpowiedzialnością za swoje konsekwencje – społeczne, środowiskowe i afektywne.

Punktem odniesienia dla wszystkich prezentowanych postaw pozostaje działalność Jerzego Ludwińskiego oraz sformułowana przez niego koncepcja „sztuki niemożliwej”. Jego projekt Muzeum Sztuki Aktualnej z 1968 roku zakładał odejście od tradycyjnego modelu muzeum jako miejsca gromadzenia trwałych artefaktów na rzecz instytucji dokumentującej procesy, idee, działania efemeryczne i sztukę pozostającą w stanie nieustannego stawania się. Choć nigdy nie został zrealizowany, miał fundamentalne znaczenie dla wrocławskiego środowiska artystycznego. Praktyka Rosołowicza, Jurkiewicza, Kozłowskiej i Lewickiej stanowi jedną z najbardziej konsekwentnych realizacji postulatów Ludwińskiego, przekształcenie ich w codzienną metodę pracy, w której dzieło ulega rozproszeniu, a jego materialność jest systematycznie podważana. Dematerializacja staje się postawą etyczną i ontologiczną, wynikającą z przekonania, że produkcja nowych przedmiotów nie jest neutralna wobec świata. Dzieło sztuki ulega redukcji nie dlatego, że zostaje zastąpione ideą, lecz dlatego, że sam akt wytwarzania zaczyna być rozumiany jako forma ingerencji w rzeczywistość. Tym samym refleksja nad statusem dzieła łączy się z pytaniami o odpowiedzialność artysty, relację człowieka ze środowiskiem oraz możliwość praktyki twórczej, która ogranicza własny materialny ślad.

Prezentowana wystawa podejmuje przede wszystkim pytanie o możliwość praktyki artystycznej, która nie kolonizuje przestrzeni i nie pozostawia trwałych śladów. Rosołowicz, Jurkiewicz, Kozłowska i Lewicka proponowali odmienne strategie realizacji tego programu, jednak wszystkie prowadziły do przesunięcia znaczenia dzieła z materialnego przedmiotu ku procesowi, relacji, doświadczeniu i świadomości.

Z perspektywy współczesnego kryzysu ekologicznego ich twórczość nabiera szczególnej aktualności. To, co w latach sześćdziesiątych mogło być postrzegane jako eksperyment formalny lub konceptualna prowokacja, dziś jawi się jako jedna z najwcześniejszych prób sformułowania modelu sztuki funkcjonującej poza logiką nieograniczonej produkcji. Wrocławscy artyści nie tylko antycypowali problemy związane z nadmiarem rzeczy i eksploatacją środowiska, lecz także proponowali alternatywną praktykę artystyczną, w której najwyższą wartością staje się odpowiedzialność wobec tego, co ludzkie i pozaludzkie, troska oraz świadome ograniczanie materialnej obecności człowieka w świecie.

Podczas otwarcia wystawy, 17 września 2026 roku, odbędą się performanse Anny Steller i Moniki Wińczyk, podejmujące artystyczny dialog z twórczością artystów, których dzieła prezentowane są na wystawie.