Places for Deliberation / Miesta na rozjímanie

Historia sztuki Europy Środkowej lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych najczęściej opisywana jest przez pryzmat awangardowego eksperymentu, rozwoju sztuki konceptualnej oraz krytyki instytucjonalnej. Znacznie rzadziej dostrzega się równolegle rozwijający się nurt refleksji nad relacją między formą, funkcją i odpowiedzialnością dzieła sztuki. Prezentowana wystawa proponuje odczytanie twórczości Zdzisława Jurkiewicza, Barbary Kozłowskiej, Liliany Lewickiej i Jerzego Rosołowicza nie jako lokalnej odmiany konceptualizmu, lecz jako spójnego projektu radykalnej dematerializacji dzieła, prowadzącego do zakwestionowania samej potrzeby produkowania kolejnych obiektów artystycznych. W ich ujęciu dematerializacja nie była wyłącznie strategią formalną ani estetycznym gestem redukcji, lecz stała się sposobem myślenia o świecie, w którym akt twórczy zostaje obciążony odpowiedzialnością za swoje konsekwencje – społeczne, środowiskowe i afektywne.

Punktem odniesienia dla wszystkich prezentowanych postaw pozostaje działalność Jerzego Ludwińskiego oraz sformułowana przez niego koncepcja „sztuki niemożliwej”. Jego projekt Muzeum Sztuki Aktualnej z 1968 roku zakładał odejście od tradycyjnego modelu muzeum jako miejsca gromadzenia trwałych artefaktów na rzecz instytucji dokumentującej procesy, idee, działania efemeryczne i sztukę pozostającą w stanie nieustannego stawania się. Choć nigdy nie został zrealizowany, miał fundamentalne znaczenie dla wrocławskiego środowiska artystycznego. Praktyka Rosołowicza, Jurkiewicza, Kozłowskiej i Lewickiej stanowi jedną z najbardziej konsekwentnych realizacji postulatów Ludwińskiego, przekształcenie ich w codzienną metodę pracy, w której dzieło ulega rozproszeniu, a jego materialność jest systematycznie podważana. Dematerializacja staje się postawą etyczną i ontologiczną, wynikającą z przekonania, że produkcja nowych przedmiotów nie jest neutralna wobec świata. Dzieło sztuki ulega redukcji nie dlatego, że zostaje zastąpione ideą, lecz dlatego, że sam akt wytwarzania zaczyna być rozumiany jako forma ingerencji w rzeczywistość. Tym samym refleksja nad statusem dzieła łączy się z pytaniami o odpowiedzialność artysty, relację człowieka ze środowiskiem oraz możliwość praktyki twórczej, która ogranicza własny materialny ślad.

Prezentowana wystawa podejmuje przede wszystkim pytanie o możliwość praktyki artystycznej, która nie kolonizuje przestrzeni i nie pozostawia trwałych śladów. Rosołowicz, Jurkiewicz, Kozłowska i Lewicka proponowali odmienne strategie realizacji tego programu, jednak wszystkie prowadziły do przesunięcia znaczenia dzieła z materialnego przedmiotu ku procesowi, relacji, doświadczeniu i świadomości.

Z perspektywy współczesnego kryzysu ekologicznego ich twórczość nabiera szczególnej aktualności. To, co w latach sześćdziesiątych mogło być postrzegane jako eksperyment formalny lub konceptualna prowokacja, dziś jawi się jako jedna z najwcześniejszych prób sformułowania modelu sztuki funkcjonującej poza logiką nieograniczonej produkcji. Wrocławscy artyści nie tylko antycypowali problemy związane z nadmiarem rzeczy i eksploatacją środowiska, lecz także proponowali alternatywną praktykę artystyczną, w której najwyższą wartością staje się odpowiedzialność wobec tego, co ludzkie i pozaludzkie, troska oraz świadome ograniczanie materialnej obecności człowieka w świecie.

Podczas otwarcia wystawy, 17 września 2026 roku, odbędą się dwa performanse: Anny Steller, dedykowany twórczości Liliany Lewickiej, oraz Moniki Wińczyk, dedykowany twórczości Zdzisława Jurkiewicza.

—

The history of Central European art in the 1960s and 1970s is most often described through the lens of avant-garde experimentation, the development of conceptual art, and institutional critique. Much less attention has been paid to the parallel development of a mode of thinking concerned with the relationship between form, function, and the responsibility of the artwork. This exhibition proposes a reading of the work of Zdzisław Jurkiewicz, Barbara Kozłowska, Liliana Lewicka, and Jerzy Rosołowicz not as a local variation of conceptualism, but as a coherent project of radical dematerialization of the artwork, leading to a questioning of the very need to produce yet more artistic objects. For these artists, dematerialization was not merely a formal strategy or an aesthetic gesture of reduction; it became a way of thinking about a world in which the creative act itself is burdened with responsibility for its consequences—social, environmental, and affective.

The point of reference for all of the positions presented here is the work of Jerzy Ludwiński and his concept of “impossible art.” His 1968 project for the Museum of Current Art proposed moving away from the traditional model of the museum as a place for collecting permanent artefacts, toward an institution documenting processes, ideas, ephemeral actions, and art understood as being in a state of constant becoming. Although the project was never realised, it was of fundamental importance to the Wrocław artistic milieu. The practices of Rosołowicz, Jurkiewicz, Kozłowska, and Lewicka constitute one of the most consistent realisations of Ludwiński’s propositions, transforming them into a daily working method in which the artwork becomes dispersed and its materiality is systematically called into question. Dematerialization becomes an ethical and ontological position, rooted in the conviction that the production of new objects is not neutral in relation to the world. The artwork is reduced not because it is replaced by an idea, but because the very act of making begins to be understood as a form of intervention in reality. In this way, reflection on the status of the artwork becomes intertwined with questions of the artist’s responsibility, the relationship between humans and the environment, and the possibility of a creative practice that limits its own material footprint.

The exhibition primarily addresses the question of whether an artistic practice is possible that does not colonize space and does not leave permanent traces. Rosołowicz, Jurkiewicz, Kozłowska, and Lewicka proposed different strategies for pursuing this programme, yet all of them shifted the meaning of the artwork away from the material object and toward process, relation, experience, and consciousness.

Viewed from the perspective of today’s ecological crisis, their work acquires particular relevance. What in the 1960s might have been perceived as a formal experiment or conceptual provocation can today be seen as one of the earliest attempts to formulate a model of art operating beyond the logic of unlimited production. The Wrocław artists not only anticipated problems associated with the excess of things and the exploitation of the environment, but also proposed an alternative artistic practice in which the highest values are responsibility toward both the human and more-than-human worlds, care, and a conscious limitation of humanity’s material presence in the world.

During the exhibition opening on 17 September 2026, two performances will take place: one by Anna Steller, dedicated to the work of Liliana Lewicka, and one by Monika Wińczyk, dedicated to the work of Zdzisław Jurkiewicz.