XIV Festiwal Niezależnej Kultury Białoruskiej

Festiwal Niezależnej Kultury Białoruskiej zawsze był i pozostaje czymś znacznie więcej niż cyklem wydarzeń artystycznych. Jest miejscem żywego spotkania, przestrzenią widzialności i gestem solidarności. Pozwala powiedzieć: jesteśmy tutaj — z naszym językiem, historią, muzyką, teatrem, poezją, pamięcią i wyobraźnią. Są wśród nas osoby, które mieszkają tu od lat, i takie, które dopiero niedawno — po wydarzeniach białoruskiego sierpnia 2020 roku, po doświadczeniu represji, przymusowej emigracji, lęku i niepewności — znalazły tu bezpieczne miejsce do życia.

Festiwal zyskał swoją nazwę — „Żywica”. To energia, która żyje, goi i spaja. Jak żywica drzewna: wypływa z głębi, chroni przed tym, co niszczy, i pomaga się odradzać, rosnąć i żyć. Taki jest też Festiwal Niezależnej Kultury Białoruskiej — przestrzeń twórczości, inspiracji i siły afirmującej życie.⠀

Nie zamykamy się jednak w nostalgii ani w cierpieniu, choć nie odwracamy wzroku od trudnej historii i współczesnych dramatów. Nie tylko wspominamy kraj, z którego pochodzimy, ale także tworzymy nowe formy życia i kultury tu, we Wrocławiu. Łączymy przeszłość z przyszłością i nie ograniczamy się do prezentowania gotowych dzieł. Festiwal skupia artystów, publiczność, organizacje społeczne, instytucje kultury oraz mieszkańców Wrocławia, tworząc przestrzeń, w której białoruska kultura może być nie tylko oglądana, ale także współtworzona.

Tegoroczny program, jak zawsze, składa się z wielu różnorodnych wydarzeń artystycznych i kulturalnych. Szczególne miejsce zajmuje w nim spektakl „Bieżeńcy 1915”, przygotowany przez BYteatr na podstawie książki Anety Prymaki-Oniszk „Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy”. Ta opowieść o domach zostawianych w pośpiechu, utraconych grobach, językach pogranicza i niepewnych powrotach spotyka się z doświadczeniem współczesnych białoruskich twórców, którzy sami musieli budować życie od nowa poza krajem. Wielojęzyczność spektaklu — polszczyzna, białoruski, rosyjski i podlaski dialekt — wzmacnia opowieść o pamięci rodzinnej, migracji i kruchości miejsc, które nazywamy domem.

O tym, że Festiwal jest miejscem twórczej pracy, edukacji i wspólnego działania, świadczy projekt „Otwarte Formy” — cykl warsztatów grafiki, pracy z tkaniną, wyszywania, grafiki linorytu i działań fotograficznych. Zaprosi on mieszkańców i mieszkanki Wrocławia, osoby z białoruskiej diaspory, migrantów i migrantki oraz wszystkich zainteresowanych sztuką do wspólnego procesu twórczego. Jego kulminacją będzie wystawa prac uczestników, pokazująca kulturę nie jako gotowy produkt, lecz jako spotkanie, ręczną pracę, rozmowę, eksperyment i współodpowiedzialność.

Ważnym punktem festiwalu będzie także pokaz filmu „Pod szarym niebem” Mary Tamkovich – przejmującego obrazu inspirowanego historią białoruskich dziennikarzy Igora Iljasha i Katsiaryny Andreyevej. Film wraca do Białorusi roku 2020, do protestów, brutalnych pacyfikacji, zatrzymań i prób złamania tych, którzy odważyli się mówić prawdę. Pokazowi towarzyszyć będzie rozmowa z Marą Tamkovich –scenarzystka i reżyserka filmu oraz Aliaksandra Vajcechovich – aktorka, która zagrała główną rolę w filmie.

Ten sam temat — pamięci o represjach i odpowiedzialności za tych, którzy wciąż pozostają niewidzialni — podejmuje wystawa Alesa Papkovicha „Sny więźnia politycznego” w Domku Miedziorytnika. Artysta rozpoczął serię rysunków podczas uwięzienia w 2020 roku, w warunkach przemocy i izolacji. Rysowane zwykłym długopisem obrazy stały się dla niego sposobem ocalenia wewnętrznego doświadczenia i przypomnienia o losie białoruskich więźniów politycznych. Wystawa pokazuje, że sztuka może przebijać mur obojętności — nie po to, by oskarżać widza, lecz by obudzić wrażliwość, empatię i poczucie współodpowiedzialności. To sztuka oszczędna, osobista i bezpośrednia — nie tyle komentująca przemoc, ile wydobywająca z niej obrazy, których nie da się łatwo odsunąć od siebie.

Szczególne miejsce w programie zajmie również polsko-białorusko-ukraiński konkurs poetycki, podczas którego po raz pierwszy zostanie wręczona Nagroda Poetycka im. Adama Mickiewicza. Mickiewicz, poeta pogranicza, wygnania i pamięci, staje się tu patronem rozmowy o tożsamości, języku, korzeniach, wolności i głosie. Wiersze pisane po polsku, po białorusku i po ukraińsku zabrzmią na żywo podczas finałowego slamu poetyckiego.

Inną energię wniesie do programu „Cały Szekspir w niecałą godzinę” —stand-up teoretyczny Henryka Mazurkiewicza. To autoironiczna, dynamiczna opowieść o Szekspirze, szkolnych kliszach, teatralnym kanonie i mitach kultury. W kontekście festiwalu szczególnie ważny będzie wątek „białoruskiego Szekspira”. Humor, krytyczna lekkość i performatywna forma przypominają, że kultura niezależna to także prawo do gry, ironii, eksperymentu i swobodnego myślenia.

Wrocław nie jest w tym programie jedynie adresem kolejnych wydarzeń. Jest miastem, w którym białoruska kultura od lat zapuszcza korzenie: w instytucjach, pracowniach, klubach, galeriach, ale też w codziennych trasach, rozmowach i sąsiedztwach. Dlatego ważnym punktem festiwalu będzie spacer z przewodnikiem po białoruskich miejscach Wrocławia. Zapraszamy, by zobaczyć miasto inaczej: jako przestrzeń, w której białoruska obecność zostawia ślady, tworzy nowe relacje i staje się częścią wspólnej miejskiej opowieści.

Program uzupełnią debaty i spotkania poświęcone przyszłości Białorusi, w tym dyskusja „Białoruska droga do demokracji” z udziałem ekspertów i liderów opozycji białoruskiej. Festiwal zakończy wręczenie Nagrody „Za Wsparcie i Rozwój Kultury Białoruskiej” — gest wdzięczności wobec osób, które pomagają białoruskiej sztuce trwać, rozwijać się i być słyszalną poza granicami kraju.

Od 17 do 24 października 2026 roku zapraszamy mieszkanki i mieszkańców Wrocławia oraz Dolnego Śląska, białoruską diasporę, osoby z doświadczeniem migracji, przyjaciół Białorusi i wszystkich, którzy chcą spotkać się z niezależną kulturą białoruską. Spotkajmy się w teatrze, kinie, galerii, podczas warsztatów, rozmów, spacerów i wieczorów poetyckich.

Przedsięwzięcie dofinansowane z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego oraz przez Centrum Mieroszewskiego w ramach IV Otwartego Konkursu.

Organizatorzy: Fundacja „Za Wolność Waszą i Naszą”.
Współorganizatorzy: Biuro Parlamentu Europejskiego we Wrocławiu, Domek Miedziorytnika, Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu, Otwarte Pracownie Plastyczne im. Gepperta, Stowarzyszenie Białoruski Związek Solidarności, Filia we Wrocławiu Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie, Wrocławski Dom Literatury, Zakład Narodowy im. Ossolińskich / Ossolineum.

Zapraszamy wszystkich do zapoznania się z białoruską kulturą w mieście spotkań － Wrocławiu!