Udostępnij:

Wiersze wybrane w listopadzie 2026

Flora Gabrysiewicz, Anna Przysada, Beata Rogalska, Krystian Rdzanek, Mariusz Solecki, Andrzej Zychla

 

 

Flora Gabrysiewicz

 

***

Krążymy wokół siebie jak sępy, miły

Zwabione zapachem ciał

Strach, który rozkłada się w nas

Zamienia się w trupi jad

Emocjonalnie wyklęci w jedności

Pragniemy trwać

Żadne z nas już nie goni

Choć w ciszy budzimy grad

Powoli, miły, powoli

Po wodzie chodziłeś wśród fal

Czekałam w księżycach nagich

Na gest Twój, na jakiś znak

Nie iskra, nie płomień, nie żar

Lecz drzewo i korzeń i dach

Poranek, południe i wieczór

Twych rąk spokojny ma smak

 

 

Karta ewakuacyjna

 

Prababce

 

Nierównym pismem wypełnione

11 kwietnia 1945 roku

Wydano obywatelce Horwat Marii

Córce Stefana (właściwie Szczepana)

I Katarzyny (z domu Stadnik)

Urodzonej w 1902 roku

Mieszkance wsi Grabowiec Tarnopolski

Dla ewakuacji z Ukraińskiej SRR

Obywatelka ewakuuje się do Katowic

Wraz z nią ewakuuje się

Następujących członków rodziny

Małoletnich Józefa i Bronisława

Synów Jana

(Janka nie ma)

Oraz Józefa, brata

(a Janka wciąż nie ma)

Obywatelka Horwat Maria

Córka Stefana (właściwie Szczepana)

Nie przewozi ze sobą koni

Ani świń ani owiec, ani kóz

Rogacizny sztuk jedną

Pługów nie, siewników nie, żniwiarek nie

Koniec inwentarza

Produktów żywnościowych dziesięć

W tym ziarna i produktów zbożowych pięć

Przedmiotów użytku domowego dziesięć

Podpisano Rejonowy (na pieczątce Główny)

Pełnomocnik Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

Do spraw ewakuacji

Podpis nieczytelny

(A Janka wciąż nie ma)

Punkt etapowy Chojnów

Obywatelce Horwat Marii

Wypłacono zapomogę

Czterysta złotych polskich

Podpis nieczytelny

Legnica Tarnopolem

Dolnośląska wieś domem

Krowa się ocieliła

Janek wrócił

 

 

Lachawa

 

 „Chodzę lasem, zostawiam nie ślady, lecz tropy” – K. K. Baczyński

 

Szukam ich w źdźble trawy w zaczarowanym lesie

Na horyzoncie kwiat drzew owocowych pnie się

Z ziemi mury wystają jak zęby dawno spróchniałe

Przy dawnej szkole mogiła – wskazuje bardziej współczesną ofiarę

Kto stąpał po tej drodze, gdzie się echo niesie?

Idę dalej, po runie stąpam nieśmiało

Gdzie dwór, co praprababkę niańczył, w którym za dziecka się śmiała?

Po dworze stoi pagórek, zaglądam, onieśmielała

Kamienna studnia – dziś tylko ona została

I rdza narzędzi pod drzewem, z jakiej epoki, nie wiem

Posiadłość z kory omszała, zaklęta w ptasim śpiewie.

 

(Lachawa – wieś w ziemi sanockiej, opuszczona po walkach Ludowego Wojska Polskiego z UPA w latach 40-tych XX w., obecnie zarośnięta lasem).

 

 

Anna Przysada

 

Sekspresjonizm

 

Jemy z dwóch części jednej całości,

śpimy przecież w tym samym łóżku.

Ale ja drapię paznokciem twoją szyję,

a ty opowiadasz mi o sekspresjonizmie.

 

Uprawiam opuszkami palców taniec –

czasem klasyczny, czasem współczesny.

Próbuję wyczuć – dzisiaj mógłbyś czytać

poezję, czy znów tylko podręcznik?

Obmyślam nie plan, ale czucie –

miałoby spijać z twoich ust słowa,

które zamiast nas rozrastają się w pościeli.

 

Kreślisz językiem symbole – w górę i w dół.

Ale nie, żeby poruszyć wielokropek;

jego omijasz celowo, zabierasz mu

oparcie na niedopowiedzeniu.

Chcesz tylko precyzyjnie ciosać

szklaną szkatułkę – bo jak zawsze

zamknięte są ściany kwadratu.

 

Obiecuję, że kiedyś chwycę między zęby

włos z twojej klatki piersiowej. Pociągnę

go tak, że zdania rozpadną ci się na słowa,

a słowa wybuchną na podniebieniu

własnymi literami. Wtedy w końcu

te litery pomieszają ci się w ustach.

I zamiast wypieszczonej definicji

wyrzucisz z siebie brudne westchnienie.

 

Pierwowzór

 

Pytam: czy ktoś wie, dlaczego mamut

spośród wszystkich pterodaktyli

i płetwonurczych stworzeń?

Główny bohater bajek widzianych

przez dzieci i śnionych przez nie

nadal. Wyniesiony na piedestał

wśród form zaprzeszłych i skamieniałych.

Nośnik miękkiego futra i kłów –

co przeszywają ciało.

 

Mamut stoi na progu drzwi

lub tuż za rogiem kamienicy.

Nie ważne, w której milowej

epoce umarł. Ślady jego stóp –

za duże, żeby zniknęły.

Niezaschnięty beton przyjmuje

nacisk i odpuszczenie.

 

Czy ktoś wie, skąd przyszedł mamut?

Tak bardzo przypomina słowo

 

matka.

 

Wniosek do urzędu

 

Zwracam się z uprzejmą prośbą

o poddanie szminki egzekucji

i zmiecenie jej z powierzchni

słowników języka polskiego.

Wmiecenie pod szafę również

wchodzi w grę, ale wiadomo –

jedna z matek ją wywlecze,

a to nonsens podparty satysfakcją.

 

Do wniosku załączam argumenty,

oczywiście te emocjonalne –

szantażują najlepiej.

Szminka jest żmiją każdej

kosmetyczki. Syczy długie szszsz

i zostawia po sobie spuściznę –

obślizgłą, świecącą.

Miękkim środkiem ciała próbuje

naprawić sprawę, ale łuska z końca ogona

szorstko drapie język,

zostawia gadzi posmak w buzi.

 

Wnioskuję o pilne rozważenie sprawy –

węże połykają przecież słonie.

A byłoby szkoda słowa pomadka,

które ma duszę retrievera

i charakter plastusia.

 

 

W ramie

 

Odbicie w lustrze

rozciąga mnie

w przestrzeni liminalnej.

 

 

Grobowiec Freytaga – ciało

 

I

Patrzę na mój dom.

Mieszkałam w nim chyba

tylko jako dziecko, beztroskie

szczenię moszczące się w legowisku.

Okrągłe, podłużne, z kocykiem, poduszką?

Po co pytasz, mamo? Przecież mogę

kręcić w nim fikołki za ogonem. Tam czule

ktoś dogląda moich snów, pilnuje oddechu.

 

II

Patrzę na mój dom.

Rozsiałam popiół na grobie. Kiedy?

Nie pamiętam, chyba nie jednego dnia,

beztroska ma aż dziewięć liter do kremacji.

Wiatr porwał mi didaskalia, wciąż się pytam

o prolog i epilog. Drobny rudzik, noszę go

pod sercem, śpiewa coś o moim autorstwie.

Wypycham uszy watą, nucę mantrę:

śniadanie, obiad, kolacja, próżnia.

 

III

Trawię szczątki. Krew – rozlana

kałużą po krtani śpiewa: więcej!

Wbijam się w gniazdo rudzików

obojczykiem wydartym z mięsa.

Język zbiera siły, aby oblizać wargi.

Nie sądziłam –

 

że mogę wrzucić szczenię do rzeki.

 

IV

Podnoszę ufne oczy, może

i naiwne. Syndrom sztokholmski

skopanego psiska. Na brzegu zakaz

łowienia topielców, ale trzepoczą

pod wodą rudzikowe skrzydła.

Wojna domowa – tnie dziobem

sznur wiążący pazur z cegłą.

 

V

Patrzę na mój dom.

Mieszkam w nim chyba

już od kilku miesięcy.

Przed drzwiami codziennie

układam chryzantemę i zapalam

znicz na cześć powstania –

tak rzadko je wygrywamy.

Tylko przed snem wciąż skomlę,

okręcam się wokół ogona

dwa, trzy razy za dużo.

Ale skomlę, bo wierzę –

 

że moja ręka umie głaskać.

 

 

 

Beata Rogalska

 

  1. Lepię człowieka

    Lepię człowieka bez znajomości proporcji
    Jak ciasto wyrabiam dolewając za dużo wody słów
    Rozpada mi się
    Więc milknę bardziej zdystansowana
    Ale znowu przesadzam w swoim milczeniu
    Kwiaty emocji wyrastają wybujałe
    Zasłaniają mojego ulepionego człowieka

    Oto moja nowa recepta:
    Wyprowadzę na smyczy wszystko co go dotyczy
    Nawet sny
    Żeby mieć kontrolę nad dniem i nocą które z niego wypływają
    Bo światło i ciemność bez człowieka nie ma wartości
    A tylko na uwięzi mogę go zatrzymać
    Lecz odchodzi w głąb siebie nie odchodząc
    Nie stawiając kroków

    Sporządzam protokół zdawczo – odbiorczy z opisem przypadku:
    Lepiłam człowieka bez znajomości proporcji
    Zaniecham tego
    Niech on mnie odkrywa w epilogu obecnej chwili
    Która dla każdego inaczej biegnie
    Przez płotki naszych słów
    Przeszkody gestów
    I rzekę ciszy

    Sporządzam więc przepis trzeci poprawiony:
    Nie mogę go lepić wyrabiać
    Niech tworzy się sam
    A wielką inwokację niech wypowie każda jego komórka
    Prosząc o natchnienie do tworzenia wiersza o sobie
    A kiedy wymieszają się nasze wiersze
    Połączą litery
    Będziemy jednym tomem
    Wówczas przestanę być sama wśród ludzi
    Niedolepionych jak ja
    Próbujących mnie posklejać
    Bez zrozumienia techniki słów i gestów –
    Budulca świata

 

  1. Niedokończona 

 

Jestem tym czego nie zrobiłam

Utrzymuje mnie przy życiu

Niedokończenie i nierozpoczęcie

Jestem swoim planem i przypadkiem

Własnym słońcem

Które mi przynosi wzrost potrzeby tego czego nie ma

Niech was nie zwiodą wszelkie dotychczasowe akty

Urodzenia

Ukończenia

Łaski i niełaski

W tym jestem mniej niż w tym co nie jest

Nie ma mnie tym bardziej im bardziej mnie widzicie

Tylko to co przede mną sprawia

Że patrzę na was

Tylko to co przede mną powoduje

Że mam powód by oglądać się za siebie

 

  1. Moja kobiecość 

 

Wszystkie te poradniki dla kobiet

Jak nie osaczać mężczyzny

Należy zastosować do mnie

Mimo że jestem kobietą

W mojej duszy leży facet na kanapie

Pije piwo choć w ustach mam sok

Pali papierosa niedbale wystukując dłonią rytm wolności

Papieros krzyczy jego głosem w zastępstwie za milczącą krtań:

Nie mów o szukaniu drugiej połówki w pierwszych słowach twojego listu do Boga

Gdy rozmawiasz ze mną na wieczorze zapoznawczym z moimi zmysłami

Bo nie jestem przepołowionym bochenkiem chleba

Nic tak nie oszpeci kobiecej natury w mężczyźnie

Jak brak woalki na myśli o związku

Facet we mnie ucieka przytłoczony szybkością liter lecących do mnie

niczym piłka do bramki

Gdy piłkarz nonszalancko je kebaba nie wiedząc że trwa mecz.

 

  1. Oko

 

Spójrz w głębię oka

Zobaczysz morze

Wieczności

Która wyskoczy do tyłu

I do przodu

Zakodowane obrazy

Wywoła pamięć

Klisza jest w głowie

Ona projektuje czas

A kiedy oko się zamknie

Nastąpi chwilowy

Zgon pejzażu

Dotknij łagodnie powieki

Poczujesz jajko

Z niewyklutym krajobrazem

Lub wnętrzem w którym jesteś

Aż stanie się świat

Gdy otworzysz oko

Choćby nawet drugie było zaciśnięte

Jakby się chciało

Uciec przed nieuchronnością

Istnienia

Do tyłu

I do przodu.

 

  1. Dzieło sztuki świata

 

Czerń wyjada mózg

A może ty jesz czerń

I w ten sposób walczysz z większym żeby nie umniejszyć siebie

A niebo? Jest tylko w gębie

Mówi się o nim ale ty go nie czujesz

Czujesz czerń a nie błękit

Nie masz go we krwi choćbyś był arystokratą

Może urośniesz na tej czerni

Która jest podstawowym dziełem sztuki świata

Nie poddawaj się czerni

Jedz ją małymi łyżeczkami

Aż się skończy

Ona albo Ty.

 

  1. Cudze buty

 

Nie wchodzę w cudze buty

Często je mijam dla rozpaczliwego żartu

Żeby ktoś mógł się śmiać przez cudze łzy.

 

Bogowie chodzą w butach

Bosonodzy krążą wokół nich

Uśmiechając się do ich wierszy.

 

Bogowie ściągają buty łaskawie

Nie częściej niż raz na pięć godzin

Bosonodzy polerują je swoimi słowami.

 

Buty są stawiane na wyższej półce

Prawie równie wysoko jak słońce

Gdzie zaczyna się słowo czytane.

 

Bosonodzy są pod półką

Gdzie się kryje słowo jedynie pisane

Nieopromieniowane blaskiem słońca.

 

Bosonodzy zaglądają do butów

Uśmiechają się uśmiechem numer pięć

Przeznaczonym bardziej dla butów niż dla ich właścicieli.

 

Dlatego nie chcę wychwalać cudzych butów

Wolę w nie wpaść przez przypadek dla rozpaczliwego żartu

Ja: bosonoga cha cha cha (cza cza cza?)

Czytaj jak chcesz.

 

 

 

Krystian Rdzanek

 

***

tyle gwiezdnych lat dla ciebie już tańczę

te sny przedziwne wyrwane z kontekstu

oderwany bruk (te sromotne walce)

przemierzam dźwiękiem to północy jest już

 

SS grom

 

w tyle tyle dni męskich zalotów płaszcz

gdzie ukrywa się ludzka wesz oraz pchła

dotknąć cię chciało lekkim pomieszaniem

stópką odnóżem bez gróźb dotykaniem

 

i ja cię pragnę abyś na stół prysła

sok niewidzialny cudownych umysłów

 

jak twój rozum albo jak ja czasem

kiedy się zbliżam do twojej osoby

igrając z siatką oraz przeszłym czasem

czasoprzestrzenią jednym czystym słowy

 

drzyjcie swe mordy że swe nadużyte

pojawia się gdzieś! a gdzie nie pamiętam

prawie kieliszki – o! drżyjcie przepite –

prawie różyczki prawie z kropką – gdzie tam

 

a gdzie tam słodki! – cichaj cukrownie

urabiaj w kopcu niezłożonych rzeczy

później zawitaj i skosztuj ponownie

tyle gwiezdnych lat tyle gwiazd wszechrzeczy

 

 

vilanella: spacer

 

idę lądem rozważam szyk którym idę lądem

jak ręka grube miedziane zamczyska i kable

wynoszę jak wynieść się można płynąc z prądem

 

liczę płatki dzikich róż czarne mleko? skądże

wyszło już z paragonem w myślach dalej kradnę

idę drogą rozważam skok w wolne rodniki – rodne

 

wystawione na sprzedaż ubrane w niemodne

panterki tygryski lwy jeszcze raz upadnę

wynosząc na piedestał rzeki faz niegodne –

 

przypływów i odpływów. Panie-ee, to są chłodne

wody. Bałtyk już tak ma. Tu albo są latem

sinice albo lądem wędrują żyworodne

 

jaszczurki – to chujostwo, tfu, jest ciągle głodne.

Ostatnio zjadły mi psa: Poszedłem z nim na plażę,

a te kurwy ino raz – i truchło wyniosłem.

 

No… Pies jebał tego psa, ale gdy się dorwie

takie stado do dziecka…? Bo one są stadne…

Eh, doszedłem do wniosku, że gdy to Londyn

był, to… tam strach śmieci wynieść, takie mrowie…

 

 

vilanella: kuta na cztery nogi

 

przez drzwi wejściowe wychodziła guma

tak po prostu a ja szedłem z nią za nią

kleks na podeszwie: bo tu coś do buta

 

się uczepiło (niby klacz podkuta)

proszę Pani – bo tu – bardzo proszę Panią

wstyd wychodzić bo do stóp ciągnie duma

 

że akurat (patrz!) że przypadków suma

z ust do stóp padła trafiona jak anioł

smoli cholewki i ciągle nie kuma

 

że to jest zdrada ideałów trumna

po to co spadło pochylać się na dno

roztwierać wrota kleić kurzu tuman

 

i bez skrupułów: patrzeć oraz ciumkać

drogą statystkę – tak dokładnie Panią –

której nie guma przywarła do buta

 

a godność i duch całokształt i uda

spiczaste słowa które Panią ranią

gdy starczy drzwiami pierdolnąć! o! tutaj!

i pryśnie się w mak ta bezczelna buda

 

 

 

Mariusz Solecki

 

PROZETKI

 

Chrabąszcze

Rym podpowiada: monstrualne chrząszcze, a militarna wyobraźnia – majowe bombowce nurkujące we włosach dziewcząt. Buczenie contra piski, dwie skale: tony niskie, basowy spokój contra krzywa krzyku wyciągana na wędce strachu. Niepotrzebnie.

Przecież chrabąszcz zamknięty w pudełku po zapałkach firmy Sianów tracił w ciasnocie grozę. Chrabąszcz w pudełku po zapałkach – jeśli przeżył sprowokowany klaustrofobią zawał owadziego serca – to szafa grająca chrobotanie w domku dla lalek.

Co innego wyjęty z szufladki fornirowanej draską, zasuwający po szkolnej ławce ku wybitnie czułym włącznikom przerażenia granatowych uczennic. Neutralny dla chłopców jak beżowy guzik. Oderwany od kasztanowca, toczący się po blacie beżowy guzik.

 

Akwarium

W zenicie środkowoeuropejskiej zimy marzenie o zanurzeniu w akwenie południowych wód ziszcza się w prostopadłościanie. Biblijne liczby mieczyków, gupików, gurami marmurkowych zasiedlają akwarium – szczęśliwie przywiezione w przeciekającym woreczku do domu z arki zoologicznego.

Wystrój wnętrza sztampowo polski: gruboziarnisty piasek, poszarpana bryła bazaltu – imitacja groty, fantazyjnie poskręcany korzeń; wertykalnie wiją się pukle moczarki kanadyjskiej.

Urzeczenie. Wodzenie oczami za nienudzącą się choreografią banalnych okazów akwarystycznych. Z wyobraźnią wyświetlającą skalary, bojowniki wspaniałe i inne irydujące, luminescencyjne białe kruki słodkowodnej toni poza zasięgiem budżetu i umiejętności hodowlanych chłopca.

Z gotowością przelania krwi nawet za taką kolekcjonerską drobnicę jak gupiki i mieczyki – potwierdzaną za każdym razem podczas zeskrobywania żyletką glonów ze ścianek czyszczonego zbiornika.

 

Główki kapusty

Dorodne główki, niepopękane, liście ściągnięte ciasno w kule, wypychające worki z gładkiego syntetyku. W bladym świetle, w chłodzie piwnicy szatkowane przez dorosłych rozebranych do krótkich rękawów. Sypki wsad do dwóch dębowych beczek, wyszorowanych do białości szczotką ryżową, przepasanych metalowymi obręczami.

Nóż szatkownicy paskuje kapustę, ścinki formują luźną pryzmę, warstwa do beczki: na to paski marchwi, garść soli – ubijanie tłuczkiem (drewniany walec na drewnianej osi, okorowane do koloru kości). Regularny przekładaniec po samo wieko. Raz tylko – po starannie umytych nogach i przejściu surowej inspekcji sanitarnej – zamiast tłuczka rodzeństwo tańczące w beczce do ekstazy chlupotu pod stopami.

Poszatkowane, ubite z solą i marchwią po sam rant, przyduszone drewnianą pokrywką, dociśnięte wyparzonymi kamieniami z pola – po ukiszeniu – główki kapusty jak propolis w ulu stanowiły system bezpieczeństwa mieszkańców domu w infekcyjnym okresie jesienno-zimowym.

 

 

 

Andrzej Zychla

 

 

Kolejka do Nieba

 

w kolejce do nieba

biskupi walczą

o pierwsze miejsca

z kardynałami

przerażony bogacz

szuka złotych monet

w dziurawych kieszeniach

ktoś chustką ślinioną

stara się nerwowo usunąć

plamy z wygniecionej koszuli

zsupłać w całość

pozrywane sznurówki

złatać dziury w palcie

 

nie słuchali pierwszego

i drugiego zaproszenia

nie wzięli na zapas oliwy

odwracali wzrok

gdy patrzył w ich kierunku

zatykali uszy

gdy głos podnosił

na ich ulicach

 

do środka znów wejdą

ci z szarego końca:

nierządnica

łotr

i celnik

 

18.02.2026

 

 

Bóg, który (się) liczy

 

„Bo czasem Trzy potrafi równać się Jeden,

a Jeden dzielić się na Trzy, bez reszty”.

 

jeśli chcesz

na kogoś liczyć

licz na siebie

 

a jeszcze lepiej

na Boga

 

który liczy

że będzie

się liczył

 

bez reszty

 

w Twoim życiu

 

20.03.2026

 

 

Ostatni sen

 

śni mi się że umieram

że umieram nagle

że jestem reanimowany

ułożony bezpiecznie na boku

w pozycji embrionalnej

ubrany w samego siebie

jak kiedyś tam na początku

tyle że dużo większy

niż tam wtedy

 

przy reanimacyjnym stole

wyraźnie zmartwiony lekarz

uwijające się nerwowo pielęgniarki

coś tam podłączają

cały czas uciskają

puszczają prądy

 

przez plastikową rurkę

włożoną w usta

ulatują resztki duszy

 

czy to na pewno ja?

 

śmieszny

starawy człowieczek

z zamkniętymi oczami

krótkim zarostem

przydużym brzuchem

szybko zmieniający kolor

jak tropikalna ryba

nagle wyciągnięta z wody

 

siedzę tak obok siebie

niczym odbicie w lustrze

oglądam wszystko

ale jakby z boku

 

jest mi ciepło

lecz dziwnie spokojnie

 

czekam na dalszy ciąg

 

09.01.2026

 

 

Jakby mnie nie było

 

śniło mi się śniło

że mnie całkiem nie było

 

pergaminowy naskórek

w pełni transparentne

ręce nogi tors

 

w lustrze widziałam

tylko lustro

 

powietrze cięłam

bezszelestnie

krążyła we mnie

jakby woda sodowa

uderzała do

niby-głowy

 

śniło mi się śniło

że mnie całkiem nie było

 

otworzyłam oczy

 

nic się nie zmieniło

 

03.12.2025

 

 

 

Bóg, który mieszka naprzeciwko

 

„Bóg mieszka tam,

gdzie drzwi są otwarte…”.

 

a gdyby tak Bóg

najzwyczajniej w świecie

zamieszkał naprzeciwko

w tej małej kawalerce

na pierwszym piętrze?

 

miałby na drzwiach

wielką mosiężną tabliczkę

z egzotycznie brzmiącym

Adonaj Elochim

albo El Szaddaj

i oczywiście numer 7

na domofonie

 

czy naprawdę

byście się sobie

tylko kłaniali

wymieniali uprzejmości

i puste frazesy?

 

piękna dzisiaj pogoda

prawda Panie Boże?

co tam u Syna słychać?

kiedy wpadnie z wizytą?

 

z sąsiedzkiej uprzejmości

omijałbyś trudne tematy

pilnował żeby nie wspomnieć

o umierającej starej matce

nieuleczalnie chorym dziecku

koledze z pracy którego

już nie kocha żona

i pajęczynie innych spraw

w którą plecie się

nasza codzienność

 

naprawdę nie kusiłoby cię

spojrzeć przez judasza (sic!)

by sprawdzić kto go odwiedza

kto tak głośno płacze i krzyczy

po nocach za jego drzwiami?

 

bo Bóg mieszka sobie z nami

może nie pod siódemką

może pod innym imieniem

które jeszcze musisz odkryć

 

a kiedy umiera stara matka

choruje twoje dziecko

albo nikt cię nie kocha

albo znów radość

niewysłowiona

 

chce płakać

i krzyczeć

i śmiać się

razem z Tobą

 

14.03.2026

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Odsłuchaj treść artykułu
Przejdź do treści